Cin Şarp Diktaturadan demokratiyaya 6 7 8 сi bölmələr
VI. BÖLÜM
STRATEJİ PLANLAŞDIRMANIN VACİBLİYİ
• REALİSTİK PLANLAŞDIRMA
• PLANLAŞDIRMANIN ÇƏTİNLİKLƏRİ
• STRATEJİ PLANLAŞDIRMANIN 4 VACİB TERMİNİ
VII. BÖLÜM
STRATEGİYANIN PLANLAŞDIRILMASI
• VASİTƏ SEÇİMİ
• DEMOKRATİYANIN PLANLAŞDIRILMASI
• XARİCİ YARDIM
• ƏSAS STRATEGİYANIN HAZIRLANMASI
• KAMPANİYALARIN STRATEGİYALARININ PLANLAŞDIRILMASI
• İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNA İDEYASININ YAYILMASI
• REPRESSİYA VƏ ƏKS TƏDBİRLƏR
• STRATEJİ PLANA SADİQLİK
VIII BÖLÜM
SİYASİ MÜBARİZƏ TAKTİKASI
• SEÇİLMİŞ MÜQAVİMƏT
• SİMVOLİK ÇAĞIRIŞ
• MƏSULİYYƏT BÖLGÜSÜ
• DİKTATOR HAKİMİYYƏTİNİ HƏDƏFƏ ALMA
• STRATEGİYANIN DƏYİŞDİRİLMƏSİ
STRATEJİ PLANLAŞDIRMANIN VACİBLİYİ
Diktaturaya qarşı siyasi itaətsizlik kampaniyası ən müxtəlif vasitələrlə başlaya bilər. Keçmişdə belə mübarizə demək olar həmişə planlaşdırmamış, daha çox təsadüfi olub. Keçmişdə belə aksiyalar olduqca çeşidli səbəblərdən – yeni qəddarlıqdan, nüfuzlu şəxsiyyətin öldürülməsindən, yeni repressiv siyasət, yaxud fərmandan, ərzaq çatışmazlığından, dini inanclara sayğısızlıqdan, dini ildönümlərə sayğısızlıqdan qaynaqlana bilər. Bəzən iqtidarın hər hansı aktından əhali elə hiddətlənirdi ki, onlar sonucda nə baş verəcəyini düşünmədən aksiyalara başlayırdılar. Konkret təhqir elə ola bilər ki, əhalinin böyük çoxluğu onu sanki özünə qarşı yönəlmiş sayaraq mübarizəyə başlaya bilər. Bir sıra hallarda isə kiçik qrupun etiraz çağırışına olduqca böyük kütlə qoşula bilər.
Çılğın hərəkətlərin müsbət tərəfləri olsa da çatışmazlıqları da yox deyil. Çox zaman demokratik hərəkatın iştirakçıları diktaturanın qəddarlığını gözləmir, əzablara dözmür, ona görə də müqavimət uğursuzluğa gətirir. Zaman keçdikcə planlaşdırmanın olmaması demokratların təsadüfi qərarlar qəbul etməsinə, bu isə öz sırasında məhvedici nəticələrə gətirib çıxarır. Hətta diktatura rejimi devrildikdə demokratik sistemə keçid üzrə planlaşmanın yoxluğu yeni diktaturanın yaranmasına yol açırdı.
Şübhəsiz planlaşdırılmış xalq etiraz aksiyaları gələcəkdə diktaturaya qarşı böyük rol oynayacaq. Ancaq indi diktaturanı devirməyin effektiv yollarını müəyyən etmək imkanı, siyasi situasiyanın, əhalinin əhval-ruhiyyəsinin uyğun məqamını kampaniyaya hansı metodla başlamağı seçmək olar.
Belə durumlarda qurtuluş əldə edilməsinin effektiv yollarını seçmək üçün durumun, əhalinin imkanlarının real qiymətləndirilməsinə əsaslanan olduqca dəqiq təhlilə ehtiyacı var.
Nəyəsə çatmaq üçün bunu necə etməyi planlaşdırmaq gərəkdir. Məqsəd, uğursuzluğun nəticələri ciddi olduqca planlaşdırma daha vacib olur. Strateji planlaşdırma bütün resursların səfərbər olunacağı, effektli istifadə ediləcəyi ehtimalını artırır. Bu xüsusən məhdud imkanları olan demokratik hərəkata aiddir. Hərəkatın üzvləri məhdudiyyətlərlə üzləşsələr də güclü diktaturanı devirməyə çalışırlar. Ondan fərqli olaraq diktaturanın böyük maddi sərvətləri, təşkilatlanmış gücü, qəddar hərəkətlər etmək imkanları var.
"Strategiyanı planlaşdırma" böyük ehtimalla indiki durumu arzu olunan gələcək duruma çevirəcək hərəkətlərin ardıcıllığını dəqiq müəyyən etməkdir. Yəni bu hərəkətlər sistemi diktaturanı demokratiyaya çevirə bilməlidir. Bu məqsədə çatmaq planı əzabkeş xalqın və cəmiyyətin dəstəyinə, diktaturanın zəifləməsinə yönələn ardıcıl kampaniya və başqa mütəşəkkil aksiyalar toplusudur. Onu da vurğulayaq ki, məqsəd yalnız diktaturanın devrilməsi yox, həm də demokratik sistemin qurulmasıdır. Öz məqsədlərini yalnız hakimiyyətdə olan diktaturanı devirməklə məhdudlaşdıran əsas strategiya yeni tiranın yaranmasına risk edir.
Dünyanın ayrı-ayrı yerlərində azadlıq tərəfdarları qurtuluş yollarına çatmağın planlaşdırılması haqqında düşünür. Təşəbbüskarlar yalnız fövqəladə hallarda dəqiq strateji planlaşdırmanın vacibliyini qəbul edir. Sonucda planlaşdırma sadəcə baş tutmur.
Nəyə görə belədir? Öz xalqının siyasi azadlığı üçün çalışan insan məqsədə çatmaq üçün əhatəli strateji planı olduqca nadir hallarda hazırlayır. Çox təəssüf, tez-tez demokratik müxalifətin qruplarının üzvləri strateji təfəkkürə alışmayıb.
Bunun yerinə diktaturanın təşəbbüslərinə sadə reaksiya daha çox yayılıb. Beləliklə, müxalifət hər zaman müdafiəyə üstünlük verir, məhdud azadlığını qorumağa çalışır, ən yaxşı halda diktator nəzarətinin yaradılmasını yubadır, ya da diktaturanın yeni siyasəti üçün bir sıra problemlər yardır.
Düzdü, bəzi şəxsiyyətlər və qruplar qurtuluş hərəkatının geniş, uzunmüddətli planlaşdırmasının vacib saymır. Bunun yerinə avamlıqla düşünürlər ki, əgər öz məqsədlərini təkidlə, uzun müddət tələb etsələr o hansısa yolla həyata keçəcək. Bəzi insanlar isə elə düşünür ki, bəzi problemlərə baxmayaraq yaşayır və öz prinsiplərinə sadiq qalırlarsa, demək, onlar ideyalarının gerçəkləşməsi üçün əllərindən gələni edir. Humanitar məqsədləri dəstəkləmək, ideallara sədaqət çox əladır, ancaq diktaturanın devrilməsi, azadlığın qazanılması üçün qətiyyən yetərli deyil.
Diktaturanın başqa əleyhdarları isə fikirləşir ki, əgər yetərincə güc işlətsələr, azadlıq əldə olunacaq. Ancaq yuxarıda dediyimiz kimi, güc işlədilməsi həmişə uğura gətirmir. Qurtuluş yerinə güc tətbiqi məğlubiyyətə, kütləvi məhrumiyyətlərə gətirə bilər. Çox zaman diktatura zor tədbirlərinə daha yaxşı hazır olur, hərbçilər isə çox az hallarda demokratlara acıyır. Əgər ümumiyyətlə bu baş verirsə…
Hərəkatın elə fəal üzvləri olur ki, onlar nə etmək gərək olduğunu "hiss edir" və elə o cür də hərəkət edirlər. Belə yanaşma eqosentrizmlə yanaşı qurtuluşun əsas strategiyasını hazırlamağa imkan vermir.
Kiminsə ağlına gələn "parlaq ideya"nın da çatışmazlıqları ola bilər. Bunun yerinə növbəti addım dəqiq hesablanmalı və gerçəkləşdirilməlidir. Strateji araşdırma olmadan müqavimət liderləri "növbəti addım"ın necə olacağını bilmir. Çünki onlar heç zaman strateji planlaşdırma haqqında düşünməyib. Yaradıcılıq və parlaq ideyalar gərəklidir, ancaq onlardan demokratik qüvvələrin strateji durumunu yaxşılaşdırmaq üçün yararlanmaq gərəkdir.
Diktaturaya qarşı çoxsaylı tədbirlərdən xəbərdar olanlar bəzən məhz nədən başlamağı ayırd edə bilmir, ona görə də bütün addımların eyni zamanda atılmasının gərəkliyini düşünür. Bu, yaxşı olardı. Ancaq… mümkün deyil. Xüsusən nisbətən zəif hərəkatlar üçün. Bundan başqa, belə yanaşma nədən başlamağın, qüvvəni haraya yönəltməyin, məhdud ehtiyatları necə sərf etməyin yollarını göstərmir.
Bir sıra şəxsiyyətlər və qruplar hər hansı planlaşmanın vacibliyini etiraf etsələr də bu işi qısa müddətə, ya da texniki əsasla görə bilər. Onlar başa düşmür ki, uzunmüddətli planlaşdırma vacib, yoxsa, mümkündür. Bəzən onlar strateji düşünmək və analiz etmək iqtidarında olmur. Çünki, onlar nisbətən kiçik məsələlərə daha çox vaxt ayırmağı özlərinə rəva görmür. Bu isə təşəbbüsün demokratik hərəkatın əlinə keçməsini reallaşdırmaq yerinə rəqibin maraqlarına cavab verir. Qısamüddətli hərəkətlərə böyük qüvvə xərcləyən belə liderlər ardıcıl olaraq onları məqsədə yaxınlaşdıran alternativ yollar üzərində işləmir.
Elə demokratik hərəkatlar var ki, onlar müəyyən səbəbdən diktaturanın devrilməsi üzrə strateji plan hazırlamır, qüvvələrini gündəlik məsələlərə yönəldirlər. Onlar inanmırlar ki, gücləri diktaturanın devrilməsinə çata bilər. Ona görə də planlaşdırmaya romantik vaxt itkisi, səmərəsiz işlə məşğul olmaq kimi yanaşırlar. Nəhəng, qəddar diktaturadan qurtulmaq üzrə mübarizə aparan insanlar elə böyük güclü hərbi polis sistemilə üz-üzə dayanır ki, onların düşüncəsində diktatura istədiyini edə bilər. Real ümid olmasa da bəzi insanlar diktaturaya qarşı öz düzgünlüklərinə, bəlkə də tarixə görə mübarizə aparırlar. Onlar bunu etiraf etməsələr də – bəzən onlar bunun heç fərqində də olmurlar – öz hərəkətləri özlərinə ümidsiz görünür.
Strateji planlaşdırmanın yoxluğu acınacaqlı sonuclara gətirir – hərəkatın gücü parçalanır, hərəkətləri effektsiz olur, enerjisi xırda problemlərə yönəldilir, üstünlüklərdən istifadə edilmir, boş yerə qurbanlar verilir. Demokratlar strateji plan hazırlamasalar çətin ki, məqsədlərinə çata bilsinlər. Pis işlənmiş plan təsadüfi aksiyalar geniş müqavimət hərəkatını irəliyə apara bilməz. Bunun yerinə diktaturanın nəzarəti və hakimiyyəti genişlənəcək.
Təəssüf, qurtuluşun böyük strateji planları demək olar işlənmədiyindən diktaturalar olduqlarından daha sabit görünür. Onlar gərək olduqlarından daha çox – illərlə, onillərlə yaşayır.
STRATEJİ PLANLAŞDIRMANIN 4 VACİB TERMİNİ
Strateji düşüncə tərzi üçün 4 əsas terminə aydınlıq gətirilməlidir. Əsas strategiya konfliktdə öz məqsədlərinə çatmaq istəyən qrupun uyğun və mümkün resurslarının – iqtisadi, mənəvi, siyasi, təşkilatı, insan resursları – koordinasiyası və birbaşa tətbiqi üzrə istifadə olunan konsepsiyadır.
Əsas strategiya əsas diqqəti qrupun məqsədlərinə və ehtiyatlarına yönəldərək konflikt boyu daha çox uyğun hərəkət metodlarını müəyyən edir. Məsələn, adi silahlı müqavimət, ya da zorsuz mübarizə. Strateji plan hazırlanan zaman hərəkat liderləri rəqibə hansı təsir və təzyiq vasitələrinin göstərilməsini dəqiq hesablamalı, ona uyğun plan cızmalıdır. Daha sonra əsas strategiya başlanğıc və davamlı müqavimət kampaniyasının hansı şərtlərlə, hansı zaman çərçivəsində aparılacağını müəyyənləşdirməlidir.
Əsas strategiya mübarizə üçün daha dar strategiya seçilməsinin əsas çərçivələrini yaradır. O, həm də konkret qrupların əsas vəzifələrini, ehtiyatların onda arasında bölgüsünü müəyyən edir strategiya konsepsiyadır. Elə bir konsepsiya ki, əsas strategiya çərçivəsində hərəkət etməklə konflikt zamanı məqsədə daha uğurla çatmağın yollarını müəyyən edir. Strategiya eyni zamanda mübarizəyə başlamaq, onu nə zaman və necə aparmaq, konkret məqsədlər uğrunda mübarizədə maksimal effekti necə əldə etmək üsullarını cavab verir. Bəzən strategiyanı rəssam təxəyyülü, strateji planı isə memar çertyoju ilə müqayisə edirlər.
Bir neçə münasib strateji situasiyanın yaradılması da strategiyaya daxil ola bilər. Bu zaman rəqib açıq mübarizədə öz məğlubiyyətinin qaçılmaz olduğunu anlaya, bu səbəbdən də açıq mübarizəsiz təslim ola bilər. Yoxsa, münasib strateji situasiya demokratların qələbəsini təmin etmiş olacaq.
Mübarizənin gedişinə uyğun olaraq strateji plan kampaniyanın necə inkişaf etməsi, onun ayrı-ayrı komponentlərinin bir-birini necə tamamlayacağı haqqında ümumi təsəvvür yaradır. Bu, konkret hərbi qrupların daha kiçikmiqyaslı əməliyyatlarda dəqiq istifadəsini nəzərdə tutur. Müdrik strategiyanın planlaşdırılması əməliyyatın gedişində seçilmiş mübarizə formalarının uğurlu istifadəsi tələbini diqqətdən qaçırmamalıdır. Mübarizənin çeşidli formalarının çeşidli də tələbləri var. Təbii, sadəcə "tələblərin" yerinə yetirilməsi uğur üçün yetərli deyil. Bu halda əlavə faktorlar da nəzərdən qaçırılmamalıdır.
Strategiya hazırlayan zaman demokratlar öz məqsədlərini olduqca dəqiq formalaşdırmalı, onlara çatmaq üçün göstərilən səylərin qiymətləndirilməsi metodunu hazırlamalıdırlar. Bu müəyyənetmə və analiz strateqlərə qarşıya qoyulan hər bir məqsədə çatmağın dəqiq tələblərini müəyyən etmək imkanı verir. Aşkarlığın vacibliyi eyni dərəcədə taktiki planlaşdırmaya da aiddir.
Hərəkətlərin taktika və metodları strategiyanın gerçəkləşdirilməsi üçün istifadə edilir. Taktika əldə olunan qüvvələrdən münasib olmayan situasiyada məhdud miqyasda məhdud məqsədlərə çatmaq üzrə hərəkət deməkdir. Taktika seçimi konfliktin müəyyən fazasında strategiyanın həyata keçirməsi üçün əldə olan vasitələrdən necə istifadə etmək konsepsiyasına əsaslanır. Effektivliyin artırılması üçün strateji məqsədlərə çatmağa yardımçı olan taktika və metodları hər zaman diqqətlə seçmək və reallaşdırmaq gərəkdir. Strateji məqsədlərə çatmağı sürətləndirməyən taktiki qələbələr sonda əbəs yerə enerji sərf etməkdən başqa bir nəsnə olmayacaq.
Beləliklə, taktika əsas strategiyanın bölümü olduğu kimi geniş strategiya çərçivəsində məhdud miqyaslı hərəkətlərlə məşğul olur. Taktika həmişə mübarizə ilə bağlıdır, strategiya isə daha geniş hərəkətlər üçün nəzərdə tutulur. Konkret taktika döyüş, yaxud hansısa kampaniyanın ümumi strategiyasının bir bölümü kimi qəbul edilir. Taktika strategiyadan fərqli olaraq daha məhdud zamanda, məhdud məkanda, daha az sayda insanla, daha məhdud məqsədlər üçün istifadə olunur. Zorsuz aksiyalarda taktiki və strateji məqsədlər arasında fərq aksiyanın məqsədinin kiçik, yoxsa böyük olmasından asılıdır.
Strateji məqsədlərə çatmaq üçün taktiki hücum hərəkətləri seçilir. Taktiki döyüşlər rəqibə həlledici zərbələr endirmək üçün uyğun şərtlər yaradılması vasitəsidir. Ona görə də taktiki əməliyyatların planlaşdırılması, həyata keçirilməsi üçün məsuliyyət daşıyan insanların situasiyanı dəqiq qiymətləndirmə bacarığının olması, bunun üçün münasib metodlardan istifadəsi fövqəladə vacibdir.
STRATEGİYANIN PLANLAŞDIRILMASI
Uğur ehtimalını artırmaq üçün müqavimət hərəkatının liderləri əsarət altında olan insanların birləşməsi, diktaturanın zəiflədilməsi, daha sonra məhv edilməsi, möhkəm demokratiyanın yaradılması üzrə geniş hərəkətlər planı hazırlamalıdır. Bu cür planının hazırlanması üçün situasiya və effektiv hərəkət yolları diqqətlə təhlil edilməlidir. Belə bir dəqiq analiz azadlıq mübarizəsinin baş strategiyasının işlənməsi ilə yanaşı ayrı-ayrı aksiyalar üzrə strategiyaların bazası ola bilər. Yeri gəlmişkən, əsas strategiya ilə ayrı-ayrı strategiyaların strategiyasının işlənməsi fərqli proseslərdir. Ayrı-ayrı kampaniyaların strategiyası yalnız əsas strategiya hazırlandıqdan sonra mümkün ola bilər.
Bu, əsas planın məqsədinə çatmasına və onun möhkəmləndirilməsinə xidmət etməlidir. Strategiya hazırlanması bir çox məsələ və öhdəlikləri nəzərə almağı tələb edir. Biz burada həm strateji, həm taktiki planlarda nəzərə alınması vacib olanlardan söz açacağıq. Ancaq istənilən strateji planlaşdırma onu hazırlayanlardan konflikt dönəminin bütün detallarını – fiziki, sosial, siyasi, psixoloji, iqtisadi, beynəlxalq faktorları dəqiq anlamağı tələb edir. Strategiyalar yalnız konkret mübarizə kontekstində hazırlanmalıdır.
İlk sırada demokratik liderlərdən və strategiyanı hazırlayanlardan məqsəd və işin önəmini qiymətləndirmək tələb olunur. Məqsədlər uğrunda mübarizə aparmağa dəyərmi?
İlk sırada demokratik liderlərdən və strategiyanı hazırlayanlardan məqsəd və işin önəmini qiymətləndirmək tələb olunur. Məqsədlər uğrunda mübarizə aparmağa dəyərmi?
Mübarizənin həqiqi məqsədlərini müəyyən etmək də ən vacib məqamlardandır. Artıq bildirmişdik ki, yalnız diktaturanın devrilməsi, yaxud diktatorların hakimiyyətdən salınması yetərli deyil. Belə münaqişələrin məqsədi demokratik idarəetmə sistemi olan azad cəmiyyətin qurulması olmalıdır. Bu məsələnin dəqiq dərk edilməsi əsas strategiyanın və ondan törəyən kiçik strategiyaların hazırlanmasına təsir göstərəcək.
Strategiyalar aşağıda sadalanan fundamental suallara da cavab verməlidir:
1. Azadlığın qarşısını kəsən əsas maneələr hansılardır?
2. Azadlığın əldə olunmasına hansı faktorlar yardımçı olacaq?
3. Diktaturanın arxalandığı əsas qüvvələr hansılardır?
4. Diktaturanın zəifliyi nədədir?
5. Diktaturanın güc qaynaqları nə dərəcədə əlçatandır?
6. Hansı qüvvələr demokratların və əhalinin əsas hissəsinin tərəfindədir?
7. Demokratik qüvvələrin və əhalinin əsas hissəsinin zəif cəhətləri hansılardır? Onları necə aradan qaldırmaq olar?
8. Konfliktə cəlb olunmayan tərəflərin statusu hansıdır, diktaturaya, yaxud demokratik hərəkata kimlər yardım edir, ya da edə bilər?
Əsas strategiyanı hazırlayanlar elə həmin səviyyədə konfliktdə istifadə olunacaq əsas mübarizə vasitələrini seçməlidir. Mübarizənin alternativ yollarının – hərb yolu, partizan savaşı, siyasi itaətsizlik – üstünlük və çatışmazlıqları dəqiq qiymətləndirilməlidir.
Bu seçimi edərkən strateqlər aşağıdakı məsələləri nəzərdən qaçırmamalıdırlar. Seçilən mübarizə tipi demokratik qüvvələrin imkanlarına uyğundurmu? Seçilən üsullardan əsarətdə olan xalqın güclü hissələri yararlanacaqlarmı? Bu üsullar nəyə yönəldilib – diktaturanın zəif nöqtələrinə, yoxsa güclülərinə. Seçilər vasitələr demokratların öz qüvvələrinə inamını artırır, yoxsa onlar üçüncü qüvvədən, məsələn, xarici təsirdən asılılıq tələb edir? Seçilən vasitələrin diktaturanın devrilməsində rolu nə olacaq? Onlar konfliktin gedişində meydana çıxa biləcək qurbanların sayını və dağıntıların miqyasını azalda, yaxud məhdudlaşdıra bilərmi? Bu vasitələr diktatura devriləndən sonra yaranacağı ehtimal edilən hökumətin tipinə təsir göstərə biləcəkmi? Effektiv sayılmayan üsullar işlənmiş əsas strategiyadan çıxarılmalıdır. Qabaqkı bölümlərdə bildirmişdik ki, siyasi itaətsizliyin yuxarıda sadalanan məsələlərə cavab verib-vermədiyini müəyyən etməlidirlər.
DEMOKRATİYANIN PLANLAŞDIRILMASI
Yaddan çıxarmaq olmaz ki, diktatura ilə mübarizənin əsas strategiyasının baş məqsədi təkcə diktaturanın devrilməsi yox, yeni diktaturanın yaranmasına heç zaman yol verməyəcək demokratik sistemin qurulmasıdır. Bu məqsədlərə uyğun gəlməsi üçün seçilən mübarizə vasitələri cəmiyyətdə hakimiyyətin effektiv bölüşdürülməsində müsbət rol oynamalıdır. Diktatura zamanı əhali və vətəndaş qurumları olduqca zəif, hökumət isə çox güclü olur. Bu disbalans düzəldilməsə, yeni hökumət istəsə diktaturaya çevrilə bilər. Ona görə də "saray" və "hakimiyyət" çevrilişləri arzuolunmazdır. Siyasi itaətsizlik beşinci bölümdə göstərdiyimiz kimi cəmiyyətin diktaturaya qarşı səfərbər edilməsi yolu ilə effektiv gücün daha bərabər bölünməsinə imkan yaradar. Bu proses çeşidli yollarla gerçəkləşə bilər. Mübarizənin zorsuz vasitələrinin işə salınması ona gətirir ki, artıq diktaturanın repressiya, təzyiq aparatı əhalidə xof yaratmır, onu tabe olmağa məcbur edə bilmir. Əhalinin təzyiq qarşısında davam gətirmək üçün güclü vasitələri olur, hətta o diktatura hakimiyyətini blokadaya da ala bilir. Bundan başqa siyasi itaətsizlik vasitəsilə xalqın gücünün səfərbər edilməsi cəmiyyətin müstəqil qurumlarını gücləndirir. Effektiv qüvvənin ilk dəfə sınaqdan keçirilməsi təcrübəsi yaddaşlardan tez silinmir. Mübarizədə qazanılmış bilik və təcrübə cəmiyyətin potensial diktatorlara asan tabe olması ehtimalını azaldır. Qüvvələr nisbətinin bu cür dəyişməsi sonda möhkəm demokratik cəmiyyətin qurulması ehtimalı artırır.
Əsas strategiyanın hazırlanması prosesində diktaturanın dağılacağı təqdirdə daxili müqavimətin və xarici təzyiqin nisbi rolunu qiymətləndirmək vacibdir. Bildirmişdik ki, mübarizənin əsas qüvvəsi ölkə içində olmalıdır. Beynəlxalq yardımın dərəcəsini və ümumiyyətlə olmasını ölkəiçi mübarizə stimullaşdırır.
Baş verənlərə kiçik əlavə kimi dünya ictimaiyyətinin gözündə iqtidarın mənfiliklərini aydın göstərmək üçün diqqət humanitar, etik, dini əsasda çatışmazlıqlara yönəldilə bilər. Qüvvə eyni zamanda hökumətin və beynəlxalq qurumların diktaturaya qarşı diplomatik, siyasi, iqtisadi sanksiyalar qəbul edilməsinə yönəldilə bilər. Sanksiyalar ən çeşidli formalarda – iqtisadi embarqo, silah alınmasına embarqo, diplomatik münasibətlərin zəifləməsi, onların kəsilməsi, diktaturalara iqtisadi yardım, investisiya yatırımının qadağan edilməsi, diktatura hökumətinin bir çox beynəlxalq qurumlardan, BMT-nin orqanlarından çıxarılması şəklində ola bilər. Bununla yanaşı demokratik qüvvələrə birbaşa beynəlxalq yardım, o sıradan maliyyə dəstəyi, rabitə vasitələrilə təminat göstərilə bilər.
ƏSAS STRATEGİYANIN HAZIRLANMASI
Əsas strategiyanı hazırlayanlar situasiyanın qiymətləndirilməsinə, vasitələrin seçilməsinə, xarici)dəstəyin rolunun müəyyən edilməsinə uyğun olaraq konfliktin mümkün inkişaf mərhələlərini indiki situasiyadan gələcək quruluşa, demokratik sistemin qurulmasına qədər bütün mərhələləri əhatə etməlidir. Əsas strategiyanı hazırlayanlar bir çox suallara cavab verməlidirlər. Bunlar aşağıdakılardır:
Diktaturanın ləğv edilməsi və demokratiyanın qurulmasının əsas konsepsiyaları hansılardır?
Uzunmüddətli mübarizəni necə başlamaq gərəkdir?
Əsarət altında olan xalq kiçik miqyasda olsa belə diktaturaya meydan oxumaq üçün özündə inam və gücü necə tapmalıdır?
Zaman keçdikcə, təcrübə çoxaldıqca əhalinin müqavimət və mübarizə imkanı necə artacaq?
Cəmiyyətdə demokratik hakimiyyətin qurulması və diktaturanın məhdudlaşdırılması üçün məhdud kampaniyalar seriyasının məqsədi nə olacaq?
Azadlıq mücadiləsində istifadə edilə biləcək diktaturadan qurulan müstəqil qurumlar varmı? Cəmiyyətin hansı qurumları diktaturanın nəzarətindən azad ola bilərlər? Hətta diktatura idarəçiliyi davam etsə belə demokratik sahə yaradılması, məqsədlərə çatılması üçün demokratlar hansı qurumları yenidən yaratmalıdırlar?
Müqavimət zamanı təşkilati güc necə möhkəmləndirilməlidir? İştirakçılara necə təlim keçilməlidir?
Mübarizə prosesində hansı resurslara - maliyyə, avadanlıqlara ehtiyac var? Əhalinin səfərbər edilməsi üçün hansı rəmz daha effektlidir?
Hansı hərəkətlərin köməyilə hansı mərhələdə diktatura hakimiyyətinin qaynaqları yavaş-yavaş zəifləyə və tükənə bilər? Mübarizə aparan xalq eyni zamanda necə vacib zorsuz düzən yaradacaq? Cəmiyyət mübarizə prosesində öz əsas ehtiyatlarını necə təmin edəcək? Konflikt inkişaf etdikcə sosial düzən necə qorunacaq? Demokratik hərəkat qələbə qazanılandan sonra keçidin mümkün qədər rahat olması üçün post-diktaturalar cəmiyyətinin institusional bazasını yaratmağı necə davam etdirəcək?
Biz artıq bildirmişdik ki, mübarizənin əsas qaynaqları ölkə içindən olmalıdır. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, diktaturaya qarşı qurtuluş hərəkatlarını hamısı üçün etalon strategiya planı yoxdur, ola da bilməz. Diktaturanın devrilməsi və demokratik sistemin qurulması üzrə mübarizələr bir-birindən fərqlənir. Bütünlüklə oxşar situasiyalar olmur. Hər bir diktaturanın özünəməxsus xarakteristikası var, eləcədə azadlıq uğrunda mübarizə aparan xalqların imkanları da fərqlidir. Əsas strategiyanı hazırlayanlar təkcə o dönəmin durumunu deyil, həm də seçilən mübarizə üsullarının mahiyyətini dəqiq dərk etməlidir.
Dəqiq işlənmiş əsas strategiyanın hazırlanması başa çatandan sonra aydın, sağlam təfəkkür onu kütlələr üçün əlçatan etməyi tələb edir. Əgər ümumi konsepsiyanı və ayrı-ayrı təlimatları aydın başa düşsə, müqavimət hərəkatı tərəfdarların çoxu bu işə böyük həvəslə qoşulacaq. Bu biliklər insanın mənəvi gücünün hərəkatda iştirakına, düzgün hərəkət etməsinə potensial müsbət təsirə çevrilə bilər. Ümumi strategiyanın əsas müddəaları diktatorlara bəlli olacaq. Bundan xəbərdar olmaq isə diktaturanın repressiyaları nisbətən zəiflətməsinə gətirib çıxarır. Əsas strategiyanın ayrı-ayrı xarakteristikasını biləndən sonra diktatura düşərgəsində fikir ayrılıqları və dəyişikliklər baş verə bilər.
Diktaturanın devrilməsi və demokratik sistemin quruması üzrə əsas strateji planı qəbul edən demokratikyönlü qruplar onun gerçəkləşməsi üçün ciddi təkid etməlidir. Əsas plandan yalnız müstəsna hallarda kənara çıxmaq olar. Əsas strategiya yalnız o zaman dəyişdirilə bilər ki, onu hazırlayanlar strategiyanın düzgün hazırlanmamasına və mübarizə şəraitində fundamental dəyişikliklərin olmasına əmin olsunlar.
Hətta bu halda da dəyişikliklər təkrar fundamental araşdırmalardan daha adekvat strateji plan işlənib təsdiq edildikdən sonra mümkündür.
KAMPANİYALARIN STRATEGİYALARININ PLANLAŞDIRILMASI
Diktaturanın devrilməsi və demokratiyanın qurulması üzrə strategiya nə qədər savadlı və ümidverici olsa da o, öz-özünə gerçəkləşmir. Diktator hökumətinin darmadağın edilməsinə yönəlmiş çeşidli kampaniyaların strategiyasını hazırlamaq gərəklidir. Belə strategiyalar öz sırasında diktator rejiminə həlledici zərbələr endirəcək taktiki manevrlər üçün münbit şərait yaradır. Hərəkətlərin taktika və metodları seçilməlidir ki, sonda konkret strategiyanın gerçəkləşməsinə xidmət etmiş olsun. Burada da söhbət strateji məsələlərdən gedir.
Əsas kampaniyaları hazırlayan strateqlər də əsas strategiyanı hazırlayanlar kimi mübarizənin seçilmiş üsullarının mahiyyət və xarakteristikasına dəqiq bələd olmalıdır. Hərbi strategiya hazırlayan ordu zabitləri qüvvələrin strukturuna, taktikaya, maddi-texniki təchizata, silah-sursata, coğrafi şəraitə nə qədər bələd olmalıdırsa, siyasi mübarizənin strategiyasını hazırlayanlar da zorsuz mübarizənin mahiyyət və strateji prinsiplərini bir o qədər yaxşı dərk etməlidir.
Ancaq nə zorsuz mübarizə haqqında fikirlər, nə bizim yazdıqlarımızın məsləhətlərinə əməl etmək, nə buradakı suallara verilən cavablar strategiyanı formalaşdır bilməz. Strategiyanın hazırlanması biliklərlə möhkəmləndirilən yaradıcılıq tələb edir.
Müqavimətin ayrı-ayrı kampaniyalarının strategiyasının planlaşdırılması zamanı, o sıradan bütün hərəkat üçün qurtuluş planını hazırlayan strateqlər bir çox məqamlara diqqət verməlidir. Bunlar aşağıdakılardır:
Kampaniyanın konkret məqsədlərinin müəyyən edilməsi, onların əsas strategiyasının gerçəkləşdirilməsində rolu. Seçilən strategiyaların daha uğurla həyata keçirilməsi üçün konkret metod və siyasi silahın seçilməsi strateji kampaniyanın hər bir ümumi planında kiçik miqyaslı planları müəyyən etmək vacibdir. Unutmaq olmaz ki, əsas məqsədlərə çatmaq düzgün seçilmiş, ayrı-ayrı kiçik addımların gerçəkləşdirilməsi ilə mümkündür.
İqtisadi məsələlərin ümumi siyasi mübarizə ilə bağlılığının olub-olmamağını bunun hansı formada baş verəcəyini müəyyən etmək. Əgər iqtisadi metodlardan mübarizədə geniş istifadə ediləcəksə, əsas diqqət diktatura devriləndən sonra onun nəticələrinin aradan qaldırılmasına yönəldilməlidir. Əgər demokratik sistemə keçid dönəmində ciddi tədbirlər görülməsə, məyusluq və narazılıq yaranacaq. Bu məyusluq isə bütün iqtisadi bəlalarına son qoyacağına söz verən söz verən diktator qüvvələrinin zühuruna şərait yaratmış olar.
Müqavimət hərəkatını başlamaq üçün ən yaxşı idarəetmə strukturu və rabitə sisteminin zamanında müəyyən edilməsi.
Müqavimətin xəbərlərini əhalinin əsas hissəsinə, diktator qüvvələrinə, beynəlxalq KİV-ə çatdırılması. Bəyanat və reportajlar çox ciddi faktorlara söykənməlidir. Şişirtmələr və əsaslandırılmamış bəyanatlar müqavimət hərəkatına inamın itməsinə səbəb olur.
Münaqişənin inkişafı prosesində əhalinin tələbatının ödənilməsi üçün daxili imkanlar hesabına konstruktiv sosial, maarifçilik, iqtisadi və siyasi fəaliyyətinin planlaşdırılması. Bu layihələri konfliktdə birbaşa iştirak etməyən şəxslər də gerçəkləşdirə bilər. Ayrıca kampaniyanın, ya da bütünlüklə qurtuluş mübarizəsinin dəstəklənməsi üçün arzu olunan xarici yardımın müəyyən edilməsi.
Daxili mübarizəni xarici faktorlardan asılı salmamaq şərtlə xarici yardımı necə cəlb və istifadə etmək olar? Əsas diqqət yardımı daha real və arzuolunan xarici qruplara yönəldilməlidir. Bu sırada qeyri-hökumət təşkilatları – sosial hərəkətlər, dini, ya da siyasi qruplar, professional birliklər – hökumətlər və yaxud BMT, onun ayrıca qurumları.
Bundan başqa müqavimətin strategiyasını hazırlayanlar diktator hökumətinə kütləvi etiraz zamanı nizam-intizamı saxlamaq, sosial ehtiyacları ödəmək üçün öz qüvvələri hesabına tədbirlər görməlidirlər. Bu alternativ demokratik strukturlar yaratmaqla yanaşı həqiqi tələbləri ödəyər, iğtişaşlara və qanunsuzluqlara son qoyulmasına yönəldilən amansız repressiya çağırışlarının xofunu azaldır.
İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNA İDEYASININ YAYILMASI
Diktaturaya uğurlu müqavimət göstərilməsinin vacib faktorlarından biri əhalinin işbirliyindən imtina ideyasını qəbul etməsidir. "Meymunlar padşahı"nın pritçasında – üçüncü fəsil – deyildiyi kimi, əsas ideya çox sadədir – əgər tabe olanların çoxu əməkdaşlıqdan imtina etsə, hətta repressiyalara baxmayaraq diktatura seçimi öncə zəifləyəcək, sonra isə bütünlüklə çökəcək.
Diktatura şəraitində yaşayan insanlar bəlkə də ayrı-ayrı qaynaqlardan bu konsepsiya ilə artıq tanışdırlar. Hətta bu halda da demokratik qüvvələr iqtidarla işbirliyindən imtina ideyasını yaymalıdır. Cəmiyyətdə "Meymunlar padşahı" və bu tipli əhvalatlar yayılmalıdır. Bu ideya qəbul ediləndən sonra əhalinin diktatura ilə işbirliyindən imtina etməsi üçün real baza yaranacaq. Əhali özü də yeni situasiyalarda əməkdaşlıqdan imtinanın yeni üsullarını tapa bilər.
Diktatura şəraitində müqavimət üzrə ideyaların, yeniliklərin, əsas istiqamətlərinin dəyişdirilməsi nə qədər çətin və təhlükəli olsa da demokratlar çox zaman bunun mümkün olduğunu sübuta yetirir. Hətta nasistlərin və kommunistlərin idarəçiliyi altında müqavimət üzvləri təkcə ayrı-ayrı şəxslərlə deyil, gizli qəzetlər, vərəqələr, kitablar, daha sonralar isə audio və videokassetlər vasitəsilə geniş auditoriyalarla əlaqə saxlayırdılar. Müqavimətin ümumi əsasnaməsi zamanında hazırlanmış strateji planlaşdırma vasitəsilə hazırlana və yayıla bilər. Burada əhalinin işbirliyinə etirazı və onu məhdudlaşdırması, eyni zamanda bu hərəkətlərin keçirilmə üsulları yer ala bilər. Artıq demokratik liderlərlə birbaşa təmas, hansısa təlimatların alınmasının mümkün olmadığı durumda əhali konkret situasiyada necə davranmağı biləcək. Bu əsasnamələrdə müqavimət hərəkatı içərisində təxribat yaymaq məqsədilə siyasi polisin buraxdığı müqavimət üzrə qondarma "əsasnamə"lərin ifşa mexanizmi də olmalıdır.
Strategiyanı hazırlayanlar diktaturanın demokratik müqavimətə cavab olaraq əl atacağı tədbirləri və repressiyaları - xüsusən də gücün həddi – göz önünə almalıdır. Mümkün repressiyalardan tabe olmadan necə yayınmaq, onun qarşısını almaq, neytrallaşdırmaq yolları haqqında düşünmək vacibdir. Taktiki olaraq bəzi hallarda əhalini və müqavimət hərəkatı üzvlərini risk ehtimallarından xəbərdar etmək gərəkdir. Əgər ciddi repressiyalar gözlənilirsə hərəkat üzvlərinə tibbi yardım göstərilməsinə ciddi hazırlaşmaq gərəkdir.
Repressiyaların qarşısını almaq üçün strateqlərə ən yaxşı vasitə təkcə məqsədə çatmaq üzrə yox, həm də mümkün repressiyaların qarşısını ala biləcək taktika və metodlar hazırlamaqdır. Məsələn, diktaturaya qarşı küçə yürüşləri və mitinqlər çox effektli ola bilər. Ancaq bu minlərlə insanın həyatı bahasına da başa gələ bilər. Ancaq nümayişçilərin ödədiyi yüksək dəyər faktiki olaraq diktaturaya böyük təzyiqə çevrilməyə də bilər. Bunun yerinə əhali evdə otura-otura tətillər keçirərək əməkdaşlıqdan imtina etməklə diktaturaya daha ciddi zərbə vura bilər.
Əgər faciəvi sonuclar riski ilə təxribatçı müqavimət aksiyaları təklif olunursa, bu zaman həmin aksiyadan əldə olunan xeyir və ziyan ətrafında ciddi düşünülməlidir. Müqavimət iştirakçıları və əhali mübarizə prosesində intizamlı olacaqmı, zor tətbiq etməkdən çəkinəcəkmi? Onlar zor işlətmələri üçün hazırlanan provokasiyalara getməyəcəklər ki?
Plan müəllifləri göstərməlidirlər ki, zorakı tədbirlərə əl atmamaq üçün hansı intizam tədbirləri görülməlidir? Necə etmək olar ki, zorakılıqlardan yan keçilsin? Həvalə edilmə, siyasi bəyanatlar, intizama dəvət edən vərəqə və çağırışlar, aqressiv ovqatlı şəxsiyyət və qrupların nümayiş və boykot çağırışları mümkün və effektli olacaqmı? Liderlər hər zaman təxribatçı agentlərdən qorunmalıdır. Onların vəzifəsi nümayişçiləri zor işlətməyə təhrik etməkdir?
Müfəssəl strateji plan ortaya çıxdıqdan sonra demokratik qüvvələr diktatorların onların strateji plandan çıxması üçün əl atdığı tədbirlərə məhəl qoymamalıdır. Bu əsas diqqətin önəmsiz məsələlər yönəlməsinə gətirib çıxara bilər. Heç bir ani emosiya – bu, diktaturanın yeni zorakılıqlarına cavab olaraq da ortaya çıxa bilər ! demokratik müqavimətin diqqətinin əsas strategiyadan, ya da strateji kampaniyadan ayrılmasına səbəb olmamalıdır. Bu zorakılıqlar demokratik qüvvələrin öz dəqiq işlənmiş planlarından imtina etməsi üçün qəsdən törədilə bilər. Əgər müqavimət təxribata gedib zor işlətsə iqtidar üçün onların məhv edilməsi daha rahat və arqumentli olar.
Fundamental araşdırmanın doğruluğu etiraf olunan andan demokratikyönlü qüvvələrin vəzifəsi ardıcıl olaraq irəliyə addımlamaqdır. Taktika və Ani məqsədlər üçün dəyişikliklər, təbii, baş verəcək – yaxşı liderlər hər zaman yeni imkanlardan istifadə etməyi bacarmalıdırlar. Belə dəqiqləşdirmələr əsas strategiyanın, ya da ayrıca kampaniyanın strategiyasına zidd olmamalıdır. Seçilmiş əsas strategiyanın dəqiqliklə gerçəkləşdirilməsi uğur əldə olunmasının ən yüksək dərəcəsidir.
SİYASİ MÜBARİZƏ TAKTİKASI
Əhali özünü gücsüz hiss edəndə, qorxu hissi keçirəndə minimal risk tələb edən gizli tədbirlər görülməlidir. Belə hərəkətlər, məsələn, qeyri-adi geyinmək manerası, dissidentlərin kütləvi nümayişinə, əhalinin itaətsizlik kampaniyasına birbaşa qoşulmasına gətirib çıxara bilər. Başqa rollarda isə nisbətən kiçik – guya – siyasi olmayan olay – məsələn əhalinin təmiz su ilə təchizatı – hər hansı qrupa diqqət yönəlməsinə səbəb ola bilər. Strateqlər elə tədbirlərə əl atmalıdırlar ki, həm diqqət çəkici olsun, həm də onları qadağan etmək çətinlik yaratsın. Belə məhdud kampaniyaların uğurlu konkret narazılıqları aradan qaldırmasında yox, eyni zamanda əhalinin düşüncəsində köklü dəyişikliklər yaratmasındadır. Bu isə olduqca böyük potensial qaynağıdır.
Uzunmüddətli mübarizənin kampaniyalarının strategiyalarından çoxu diktaturanın birbaşa və bütünlüklə devrilməsinə yox, məhdud məqsədlərə çatmağa yönəldilməlidir. Həm də bütün kampaniyalar heç də əhalinin bütün təbəqələrinin iştirakını tələb etmir.
Əsas strategiyanın gerçəkləşdirilməsinə yönələn konkret kampaniyaların ardıcıllığının müəyyən edilməsi zamanı strateqlər kampaniyaların başlanğıcında, gedişində və sonunda keçirilən hərəkətlər arasında fərq qoya bilir.
Mübarizənin ilkin mərhələlərində konkret məqsədləri olan ayrıca kampaniyalar xeyirli ola bilər. Belə kampaniyalar bir-birini əvəz edə bilər. Elə ola bilər ki, onların ikisi, ya da üçü eyni zaman düşə bilər. "Seçki müqaviməti" üçün strategiyanın planlaşdırılması zamanı diktaturanın əsas təzyiqlərini birləşdirən, narazılıq yaradan müəyyən qrup problemləri müəyyən etmək gərəkdir. Bu problemlər ümumi strategiya çərçivəsində aralıq strateji məqsədlərə çatmaq üzrə kampaniyaların məramına çevrilə bilər.
Aralıq strateji məqsədlərin demokratik qüvvələrin müəyyən təsir dairəsində əldə edilməsi mümkün olmalıdır. Bu zaman əldə olunan qələbələr seriyası döyüş ruhunun saxlanmasına imkan yaradar, uzunmüddətli mübarizə üçün vacib olan qüvvələr nisbətinə müsbət təsir göstərə bilər.
Seçki müqavimətinin strateqləri əsas diqqəti konkret sosial, iqtisadi, ya da siyasi problemlərə yönəltməlidirlər. Belə seçim sosial və siyasi sistemin ayrı-ayrı bölmələrinin diktatorların nəzarətindən kənarda qalması, diktatorların hər hansı məqsədə çatmasının qarşısının alınması üçün edilə bilər.
Əgər imkan varsa, seçkin mübarizə kampaniyası, yuxarıda dediyimiz kimi diktaturanın ən zəif nöqtəsinə, ya da nöqtələrinə yönəlməlidir. Beləliklə, demokratlar bu təsir dairəsində ən mümkün effekti əldə edə bilərlər.
Lap başlanğıcda strateqlər ən azı birinci kampaniyanın strategiyasını planlaşdırmalıdır. Onun məhdud məqsədləri hansılar olacaq? O, seçilmiş əsas strategiyaya necə yardım edəcək? Əgər imkan varsa, ikinci, hətta üçüncü kampaniyaların strategiyalarının, heç olmasa, layihəsi hazırlanmalıdır. Bütün bunlar əsas strategiyanın gerçəkləşməsinə xidmət etməli və onun ümumi göstərişləri çərçivəsini aşmamalıdır.
Diktaturanın dağıdılması üzrə yeni kampaniyanın başlanğıcında ilkin konkret siyasi işin müəyyən çərçivələri ola bilər. Bunlar əhalinin ovqatının, ona təsir imkanlarının yoxlanması, eyni zamanda onun işbirliyindən imtina, siyasi itaətsizlik yolu ilə mübarizəni davam etdirməyə hazırlamaq məqsədi daşımalıdır.
İlkin tədbirlər simvolik etiraz formasında, yaxud işbirliyindən məhdud, yaxud müvəqqəti imtina aksiyası kimi ortaya çıxa bilər. Əgər aksiya iştirakçılarının sayı çox deyilsə, ilkin addım, məsələn, hansısa xatirə abidəsinə əklil qoyulması da bilər. Başqa tərəfdən, əgər, aksiyaya yetərincə çoxsaylı insan qatılıbsa, onda bu, bütün fəaliyyətin dayandırılması, yaxud bir neçə dəqiqəlik sükut formasında da ola bilər. Başqa hallarda isə bir neçə nəfər aclıq elan edə, simvolik önəm daşıyan məkanda piket keçirə, tələbələr dərsləri qısamüddətli boykot edə, ya da vacib bir idarə qarşısında oturaq aksiya keçirə bilər. Diktatura şəraitində bu hərəkətlərin daha aqressivləri ciddi repressiyalarla üzləşəcəklər.
Bəzi simvolik aksiyalar – diktator sarayı önündəki, ya da siyasi polis qərargahı önündəki meydanların tutulması yüksək risklidir və kampaniyaların başlanğıcı üçün məsləhət görülmür
İlkin simvolik etiraz aksiyaları bəzən ölkə içində, həm də beynəlxalq aləmdə böyük diqqətə səbəb olur. Məsələn, 1988-ci ildə Birmadakı kütləvi küçə yürüşləri, 1989-cu ildə Pekindəki tələblərin yığıncağı və aclıq aksiyalarında olduğu kimi. Hər iki aksiyada nümayişçilər arasında qurbanların sayının çox olması bir daha sübut edir ki, strateqlər kampaniyaların hazırlanmasında böyük ehtiyatlılıq göstərməlidirlər. Böyük mənəvi, psixoloji önəminə baxmayaraq diktaturanın devrilməsində belə aksiyalar arzuolunmazdır. Çünki simvolik xarakter daşıdıqlarından onlar diktator hökumətinin durumunda hər hansı dəyişikliyə gətirmir.
Adətən mübarizənin ilkin mərhələlərində diktatorların hakimiyyət qaynaqlarını tez və bütünlüklə bağlamaq mümkün olmur. İşbirliyindən kütləvi və qəti imtina etməklə rejimi devirmək, ona müqavimət göstərmək üçün bu işə bütün cəmiyyət, onun bütün qurumları – bir qədər qabaq onlar hələ "sözəbaxan" idilər – qoşulmalıdır. Hələ belə bir baş verməyib və belə sonucun əldə edilməsi olduqca çətin olacaq. Ona görə də işbirliyindən bütünlüklə imtina, yaxud itaətsizlik kampaniyası çox zaman diktaturaya qarşı kampaniyanın ilkin mərhələsi üçün real strategiya sayılır.
Seçkin mübarizə prosesində mübarizənin əsas cəbhəsini əhalinin bir və bir neçə təbəqəsi təmin edir. Başqa məqsədlər daşıyan sonrakı kampaniyalarda mübarizənin əsas cəbhəsi əhalinin başqa bir təbəqəsinin üzərinə düşəcək . Məsələn, tələbələr tədris prosesi ilə bağlı tətil keçirə bilərlər, dini liderlərlə dindarlar din azadlığı probleminə diqqət yönəldər, dəmiryolçular təhlükəsizlik qaydalarına elə ciddi əməl edə bilərlər ki, bu, dəmir yolu sistemində ləngimələrə səbəb olar, jurnalistlər senzuraya etiraz əlaməti olaraq qadağan olunan məqalələrin yerində ağ səhifələr dərc etdirər, polis müxalifət üzvlərinin axtarışı və tutulmasında ardıcıl "uğursuzluqlara" dözər.
Müqavimət kampaniyalarının əhalinin ayrı-ayrı təbəqələrinə, ayrı-ayrı problemlərə bağlı olan planlaşdırması mübarizənin gedişində əhalinin müəyyən təbəqələrinə passiv olmaq imkanı verir.
DİKTATOR HAKİMİYYƏTİNİ HƏDƏFƏ ALMA
Demokratik qüvvələrin öncələr diktaturaya tabe olan diktatura tərəfdarlarının zəiflədilməsi prosesinə də diqqət ayırmaq vacibdir. Onların dəstəyi qəddarlığın ifşası, diktaturanın yol açdığı faciəvi sonucların aşkarlanması, onlarda diktaturanın devriləcəyinə əminlik yaradılması ilə zəiflədilə bilərmi? Diktatura tərəfdarlarını heç olmasa "neytral" olmağa əmin etmək vacibdir. Onların demokratik hərəkatın fəal tərəfdarlarına çevrilməsi isə lap əla olardı.
Siyasi itaətsizlik və işbirliyindən imtinanın planlaşdırılması və gerçəkləşdirilməsi prosesində diktatorun bütün əsas tərəfdarlarına və məsləhətçilərinə, o sıradan onların daxili çağırışlarına, siyasi partiyalarına, polis və məmurlarına, xüsusən də ordusuna diqqət ayrılması olduqca vacibdir.
Silahlı qüvvələrin – həm əsgərlərin, həm də zabitlərin diktatorlara loyallıq dərəcəsi mütləq diqqətlə araşdırılmalıdır. Bu, demokratik qüvvələrin orduya təsir imkanlarının ölçülməsi üçün çox vacibdir. Çoxsaylı adi əsgərlər bədbəxt, sıxışdırılan yeni çağırışçı ola bilərmi? Çoxsaylı əsgər və zabitlər şəxsi, ailəvi, ya da siyasi motivlərə görə rejimdən narazı ola bilərmi? Əsgər və zabitlərin demokratik təsir altına düşməsinə daha hansı faktorlar yardımçı ola bilər?
Qurtuluş mücadiləsinin lap başlanğıcında diktatorların qonşuları və məmurları ilə ayrıca davranış strategiyasının hazırlanması vacibdirmi? Demokratik qüvvələr söz, simvol və hərəkətlərlə ordunu qurtuluş mücadiləsinin enerjili, qətiyyətli və güclü olacağına əmin etməlidir. Ordu başa düşməlidir ki, müqavimət xüsusi xarakter daşıyacaq və onların həyatına yox, diktaturanın məhvinə yönələcək. Belə səylər önü-sonu orduda mənəvi keyfiyyətlərin aşılanmasına, onların demokratik hərəkata üstünlük verməsinə gətirib çıxaracaq. Analoji strategiyalar polis və dövlət qulluqçularına da yönəldilə bilər.
Güc strukturlarının diktaturaya tabe olmaması onların hərbi çevriliş yolu ilə diktaturanı devrilməyə təhrik etməsi kimi dəyərləndirilməməlidir. Bu ssenari üzrə uzunmüddətli demokratiya qurmaq mümkün olmayacaq. Çünki çevrilişi əhali ilə iqtidar arasında qüvvələr nisbətini dəyişməyəcək. Ona görə də hərəkata meylli zabitləri nə hərbi çevrilişin, nə vətəndaş savaşının, diktaturaya qarşı mübarizədə vacib və arzuolunan olmadığına inandırmaq gərəkdir.
Demokratik düşərgəyə meylli zabitlər silahlı qüvvələrdə narazılıq və tabesizlik yayaraq, əmrlərdən gizli yayınma, repressiyalarda iştirakdan imtina etməklə demokratik mübarizədə vacib rol oynaya bilərlər. Hərbçilər eyni zamanda demokratik qüvvələrə qeyri-zorakı yardım göstərə, o sıradan təhlükəsiz hərəkət etmək, informasiya ötürmək, ərzaq, tibb yardımı almaq imkanı yarada bilər.
Ordu diktatorların əsas güc qaynaqlarındandır. O intizamlı hissələr və silahla "sözəbaxmayan" əhaliyə hücum edə, onu cəzalandıra bilərlər. İtaətsizliyin strateqləri anlamalıdırlar ki, əgər polis, bürokratik aparat hərbi qüvvələr bütünlüklə diktaturanın tərəfində olsalar, onun əmrlərini yerinə yetirsələr onda diktaturanı devirmək fövqəladə çətin və ya mümkün olmaya bilər. Ona görə də demokratik hərəkatın strateqləri diktatorların güc strukturlarının loyallığı strategiyasının vacibliyini bilməlidirlər.
Demokratik qüvvələr bilməlidirlər ki, orduda və polisdə narazılıqlar, tabe olmamaq cəhdləri onlar üçün də təhlükəli ola bilər. Onlar istənilən tabesizlik aktına görə ciddi cəza ala, qiyam aktına görə isə edam edilə bilərlər. Demokratik qüvvələr əsgər və zabitləri təcili qiyama çağırmamalıdırlar. Bunun yerinə əgər təmas varsa, onlara başa salmaq gərəkdir ki, ilkin mərhələdə daha təhlükəsiz olan gizli itaətsizlik kimi formalardan da yararlanmaq olar. Məsələn, polis və hərbçilər əmrləri pis yerinə yetirə, axtarışda olan insanları "tapmaya", müqavimət hərəkatını gözlənilən repressiyalardan xəbərdar edə, gərəkli informasiyanı yuxarılara ötürməyə bilər. Tabe olmayan zabitlər repressiya haqda əmrləri aşağılara ötürməyə bilər, əsgərlər güllələri havaya açar. Eyni qaydada dövlət qulluqçuları təlimat qovluqlarını "itirə", ləng işləyə, "xəstələnə", "sağalanadək" evdə otura bilər.
Siyasi itaətsizliyin strateqlərinin əsas strategiyanın və konkret kampaniyaların strategiyalarının effektivliyini hər an qiymətləndirməyi bacarmalıdır. Məsələn, ola bilər mübarizə gözlənildiyi kimi uğurlu alınmasın. Bu zaman strategiyada nəyin dəyişdirilməsi dəqiq hesablanmalıdır. Hərəkatın gücünü artırıb təşəbbüsü ələ almaq üçün nə etmək gərəkdir? Bu zaman problemi tapmaq, siyasi qiymətləndirmə aparmaq, əhalinin başqa bir qrupuna mübarizə tapşırığı vermək, əlavə güc qaynaqlarını səfərbər etmək, ya da hərəkətlərin yönünü dəyişmək gərəkdir. Bundan sonra dərhal yeni planın gerçəkləşdirilməsinə başlamaq zamanıdır.
Yox əgər mübarizə gözlənildiyindən də uğurlu davam edirsə, demokratlar diktaturanın iflic duruma salmaq üçün daha nə etməlidir?
