IX BÖLÜM
DİKTATURANIN ÇÖKMƏSİ

• AZADLIĞIN GENİŞLƏNDİRİLMƏSİ
• DİKTATURANIN ÇÖKMƏSİ
• UĞUR MƏSULİYYƏTİ

X BÖLÜM
UZUNMÜDDƏTLİ DEMOKRATİYANIN FUNDAMENTİ

• YENİ DİKTATURA TƏHLÜKƏSİ
• ÇEVRİLİŞLƏRİN QARŞISININ ALINMASI
• KONSTİTUSİYANIN HAZIRLANMASI
• MÜDAFİƏNİN DEMOKRATİK SİYASƏTİ
• FƏXRİ VƏZİFƏ

ƏLAVƏ
ZORSUZ MÜBARİZƏNİN 198 METODU

DİKTATURANIN ÇÖKMƏSİ

Uğurla aparılan siyasi itaətsizlik kampaniyasının məntiqi sonucu müqavimət hərəkatının daha da genişlənərək diktatorların nəzarət edə bilmədiyi əhalinin bütün təbəqələri arasında yayılmasıdır.

Bu kampaniyalar həm də işbirliyində necə imtina etmək, siyasi itaətsizliyi təşkil etmək təcrübəsi qazandırır. Bu təcrübə işbirliyindən imtina və siyasi itaətsizliyin kütləvi yayılmasının zamanı yetişəndə olduqca gərəkli olur.

Üçüncü başlıqda deyildiyi ki kimi, diktatorların əsas gücü əhalinin ona quluq asması, işbirliyinə getməsi və tabe olmasındadır. Beləliklə, diktaturanı bu dəstəkdən məhrum etmək onun çökməsinə gətirir. Güc qaynaqlarının siyasi itaətsizliyin təsiri altına düşməsini izləmək maraqlıdır.

Rejimin mənəvi, siyasi avtoritetinin, legitimliyinin pozmaq yolları arasında simvolik üzdöndərmə, itaətsizlik də var. Rejimin avtoriteti yüksək olduqca onunla anlaşma və işbirliyi bir o qədər etibarlı olur. Diktaturanın çökməsinə ciddi təhlükə yaratmaq üçün mənəvi ehtiyaclarla bağlı ciddi işlər görülməlidir. Rejimin o biri güc qaynaqlarına yolunu bağlamaq üçün onu əməkdaşlıqdan və eşitməkdən məhrum etmək gərəkdir.

İkinci böyük güc qaynağı diktatora tabe olan, onunla işbirliyinə gedən, yardım göstərən insanlar və qruplardır. Əgər əhalinin geniş kütlələri işbirliyindən imtina etsələr bu, diktatura üçün ciddi problemə çevriləcək. Məsələn, dövlət qulluqçuları aşağı iş tempi ilə işləsələr, işə gəlməsələr inzibati aparatın işi iflic ola bilər.

Əgər itaətdən imtina edən qruplar arasında öncələr diktator aparatının mühüm qollarının təmsilçiləri də olarsa bu, artıq diktaturanın çökmənin bir addımlığında olmasından xəbər verir. Hətta diktaturanın hərtərəfli informasiya əsasında qərarlar qəbul etməsi, effektli siyasət yürütməsi ciddi məhdudlaşacaq.

Əgər adətən insanları tabe olmağa vadar edən, maddi faktor sayılmayan psixoloji və ideoloji təsir zəifləsə əhali itaətsizliyə və işbirliyindən imtinaya daha da meylli olar.

Diktatorların maddi sərvətlərə yaxınlığı da onların güc qaynaqlarındandır. Əgər maliyyə resurslarına, iqtisadi sistemə, əmlaka, təbii ehtiyatlara, nəqliyyata və rabitə vasitələri rejimin rəqiblərinin, ya da potensial rəqiblərinin əlindədirsə, onun daha bir güc qaynağı itirilmiş olur. İqtisadiyyatda genişlənən muxtariyyət, nəqliyyat və rabitədə tətillər rejimi olduqca zəiflədir.

Yuxarıda dediyimiz kimi, diktatorların sözə baxmayanları, tabe olmayanları hədələməsi, ya da onlara qarşı sanksiyalar tətbiq etməsi diktaturanın əsas güc qaynaqlarındandır. Onu iki yolla zəiflətmək olar.

Birincisi, əgər əhali savaş dönəmlərində olduğu kim repressiv tədbirlərə baxmayaraq itaətsizliyi davam etdirsələr rejimin sanksiyaları getdikcə gücdən düşəcək. Artıq diktatorlar repressiyalardan istədikləri nəticəni ala bilməyəcəklər. İkincisi, əgər polis və silahlı qüvvələr narahatlıq hiss etsələr müqavimət hərəkatı üzvlərinin döyülməsi, tutulması, edam edilməsi əmrlərindən ya individual, yada kütləvi qaydada imtina edə bilərlər.

Göründüyü kimi kök salmış diktaturanın çökməsi üçün onun bütün güc qaynaqlarının işbirliyindən imtina etməsi gərəkdir. Gərəkli güc qaynaqlarını bərpa edə bilməyən rejim getdikcə zəifləyəcək, sonda isə çökəcək. Beləliklə, siyasi itaətsizliyin ustalıqla hazırlanan strateji planı əsasən diktaturanın güc qaynaqlarına yönəldilməlidir.

AZADLIĞIN GENİŞLƏNDİRİLMƏSİ

 Siyasi itaətsizliklə birlikdə seçkin mübarizə dönəmində müstəqil siyasi, iqtisadi və mədəni institutları cəmiyyətin bütün təbəqələrini əhatə etməyə, diktaturanın nəzarətini məhdudlaşdırmağa başlayır. Diktaturaya qarşı mübarizə aparan institutlar möhkəmləndikcə diktatorların iradəsinə zidd olaraq əhali onların nəzarətindən kənar demokratik quruluşu daha tez yaratmağa başlayır. Əgər diktatura "azadlığın eskalasiyası" adı altında proseslərə qarışmaq istəsə, o zaman bu cəhdin qarşısı zorakılığa yol verilmədən alınmalıdır. Bu zaman diktaturanın qarşısında daha bir "cəbhə" açılmış olacaq.

Zaman keçdikcə müqavimət və institusional quruculuğun çuğlaşması de-fakto azadlığa gətirə bilər. Bu zaman diktaturanın çökməsi və demokratiyanın bərqərar olmasına heç bir şübhə yeri qalmır. Çünki cəmiyyətdəki qüvvələr nisbətində köklü dəyişikliklər baş vermiş olur.

1970-90-cı illər Polşası cəmiyyət və institutların funksiyalarının müqavimət iştirakçılarının əlinə keçməsinə olduqca parlaq misaldır. Katolik kilsəsi təzyiqlərlə üzləşir, ancaq heç zaman bütünlüklə kommunist idarəçiliyinə keçmirdi. 1976-cı ildə ziyalılar və fəhlələr öz siyasi ideyalarını gerçəkləşdirmək üçün bir neçə kiçik qruplar yaratdı. 1980-ci ildə həmkarlar qurumları birliyi hökuməti əməkçilərin tətil hüququnu tanımağa məcbur etdi. Kəndlilər, tələbələr, bir çox başqa qruplar da öz birliklərini yaratmışdılar. Kommunistlər anlayanda ki, bu qruplar cəmiyyətdə qüvvələr nisbəti dəyişir, həmin qrupların fəaliyyəti qadağan olundu və kommunistlər hərbi rejimə üstünlük verdilər.

Hətta fövqəladə vəziyyət, ciddi repressiv tədbirlərə baxmayaraq həmin qruplar fəaliyyətlərini dayandırmadılar. Məsələn, o zaman ölkədə onlarla gizli qəzet və jurnallar çap edilirdi. Qeyri-leqal mətbəələr il boyu yüzlərlə kitab çap edirdi. O zaman ölkənin nüfuzlu yazarları hökuməti və hökumət nəzarətində olan mətbəələri boykot etmişdi. Analoji proseslər cəmiyyətin başqa təbəqələrində də gedirdi. Yaruzelskinin hərbi-kommunist idarəçiliyində deyirdilər ki, bu ovqat hələ də cəmiyyətin başında dolanır. Məmurlar yenə də hökumət binalarını, kabinetləri tutmuşdular. Rejim hələ cəmiyyəti həbslər, nəşrlərin qadağan edilməsi və başqa repressiv tədbirlərlə xofda saxlamaq gücündə idi. Ancaq artıq diktatura cəmiyyəti idarə edə bilmirdi. O andan rejimin bütünlüklə devrilməsi artıq yalnız zamanın işi idi.

Diktatorlar hakimiyyətdə olarkən belə bəzi hallarda "paralel demokratik hökumət" yaratmaq mümkün olur. O daha çox cəmiyyətin dəstəyini qazanan rəqib hakimiyyət kimi fəaliyyət göstərir. Bu zaman hökumət getdikcə nəzarət imkanlarını itirməyə başlayır. Sonda isə paralel demokratik hökumət demokratik rejimə keçid prosesində bütünlüklə diktator rejimini əvəzləyə bilər. Daha sonra isə gərək olduğu qaydada yeni konstitusiya qəbul edilə və seçkilər keçirə bilər.

DİKTATURANIN ÇÖKMƏSİ

Cəmiyyətin institusional transformasiyasının gedişində itaətsizlik, işbirliyindən imtina hərəkatı daha da genişlənə bilər. Demokratik qüvvələrin strateqləri demokratik qüvvələrin seçkin müqavimətdən kütləvi itaətsizliyə nə zaman keçməsinin zamanını dəqiq hesablamalıdırlar. Çox zaman müqavimətin gücünün yaranması, təkmilləşməsi, genişlənməsi üçün müəyyən zaman gərək olur. Kütləvi itaətsizliyə başlanması isə daha bir neçə ildən sonra baş verə bilər. Bu zaman kəsiyində daha önəmli siyasi məqsədlər üçün seçkin müqavimət kampaniyası keçirilməsi vacibdir. Burda cəmiyyətin bütün təbəqələrinin təmsil olunması mübarizə effektini artırmış olar. Qətiyyətli və nizamlı mübarizənin gedişində diktaturanın içdən nə qədər zəiflədiyi daha aydın görünməyə başlayacaq.

Güclü siyasi itaətsizliklə bir yerdə müstəqil institutların yaranması zaman keçdikcə beynəlxalq demokratik qüvvələrin diqqətini çəkməlidir. Bu, hətta diplomatik missiyaların beynəlxalq qınağına, boykota, embarqoya da gətirib çıxara bilər – Polşada olduğu kimi. Strateqlər bilməlidirlər ki, bəzən diktaturalar Şərqi Almaniyada olduğu kimi olduqca tez çökə bilər. Bu, geniş kütlələrin ərazinin güc qaynaqlarını qapaması nəticəsində baş verir. Ancaq belə hallar çox az-az baş verdiyindən ən yaxşısı uzunmüddətli mübarizə planı hazırlamaqdır.

Qurtuluş mücadiləsinin gedişində hətta bir elə böyük önəm daşımayan uğurlar da qeyd edilməlidir. Qələbə qazananların buna haqqı var. Qələbənin piketlərlə qeyd edilməsi eyni zamanda gələcəkdə olduqca vacib olan mənəvi ruhun güclənməsinə səbəb olur.

UĞUR MƏSULİYYƏTİ

Əsas strategiyanın yaradıcıları yeni diktaturanın qarşısının alınması və uzunmüddətli demokratik sistemin qurulması üçün uğurlu mübarizənin bütün mümkün vasitələrini öncədən hazırlamalıdırlar.

Demokratlar bilməlidirlər ki, mübarizə başa çatandan sonra diktaturanın müvəqqəti hökumətə keçməsi prosesi necə təşkil olunmalıdır. Keçid dövründə yeni hökumətin qurulması məqsədəuyğundur. Ancaq bu, yeni işçiləri olan köhnə hökumət olmamalıdır. Müəyyən edilməlidir ki, antidemokratik hərəkətlərinə görə hökumətin hansı qurumu bütünlüklə buraxılmalı –məsələn, polis – hansılar gələcək demokratik islahatlara görə saxlanmalıdır. Bütünlüklə hakimiyyət boşluğu xaosa və yeni diktaturaya gətirib çıxarar.

Öncədən diktatura rejiminin yüksək rütbəli məmurlarının aqibəti haqqında düşünmək gərəkdir. Məsələn, diktatorların məhkəmə qarşısına çıxarılmasına ehtiyac varmı? Onlara ölkədən birdəfəlik getmək imkanı vermək olarmı? Gələcək demokratik sistem üçün faciəvi nəticələrə gətirib çıxara biləcək qan tökülməsinə yol verilməməlidir.

Artıq diktatura zəifləyib tükənməsinə az qalanda demokratiyaya keçid proqramları artıq hazır olmalıdır. Bu, başqa bir qrupun dövlət çevrilişi yolu ilə hakimiyyəti ələ almasının qarşısını alar. Daha sonra, bütün siyasi və şəxsi azadlıqları ehtiva edən demokratik konstitusion idarəetmə yaradılmalıdır. Planlaşdırmanın olmamasına görə qan bahasına qazanılan dəyişiklikləri itirmək olmaz.

Əhalinin, müstəqil demokratik qrupların artan gücü qarşısında diktatorlar avantüralarının sona çatacağını anlayacaq. Müəssisələrin kütləvi bağlanması, ümummilli tətillər, kütləvi şəkildə işə çıxmamaq halları, itaətsizlik yürüşləri və başqa aksiyalar diktatorların təşkilatlarını, onların nəzarətində olan qurumları darmadağın edəcək. Ağılla işlənmiş, uzunmüddətli kütləvi itaətsizliyin sonunda diktaturanın qüvvəsi tükənəcək demokratiya müdafiəçiləri zorsuz mübarizənin qələbəsini qazanacaq. Müqavimət göstərən xalqın qarşısında diktatura çökəcək.

Ancaq bütün cəhdlər uğurlu olmur. Özü də bu, qısa zamanda baş vermir. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, savaşda qalib gələnlər elə məğlub olanlar qədərdir. Ancaq siyasi itaətsizlik qələbə qazanmağa real şans yaradır. Yuxarıda deyildiyi kimi, bu imkan düşünülmüş əsas strategiyanın hazırlanması, dəqiq strateji planlaşdırma, böyük əmək və nizamlı qətiyyətli mübarizə ilə daha da qüvvətləndirilə bilər.

UZUNMÜDDƏTLİ DEMOKRATİYANIN FUNDAMENTİ

Təbii, diktaturanın çökməsi təntənəli bayram tədbiri üçün əla səbəbdir. Uzun müddət əzab çəkən, mübarizədə can qoyan insanların sevinmək, dincəlmək, sayılmaq haqqı var. Onlar həm özlərinin, həm də siyasi azadlıq uğrunda canlarından keçən insanların yerinə qürur duymalıdırlar. O günü görmək hər kəsə qismət olmur… sağ qalanlar və həlak olanlar Vətənlərinin azadlıq mücahidi kimi tarixdə yaşayacaq.

Təəssüf, hərə sayıqlığı itirmək zamanı deyil. Hətta uğurlu siyasi itaətsizlik yolu ilə diktatura devriləndən sonra yeni rejimin yaranmasına yol verilməməsi üçün hakimiyyət boşluğu zamanı bütün gərəkli addımlar atılmalıdır. Demokratiya liderləri demokratiyaya nizamlı keçidə hazır olmalıdırlar. Diktaturanın strukturlarını qırmaq da vacib məsələlərdəndir. Konstitusiya və qanunvericilik bazası yaratmaq, uzunmüddətli demokratiyanın kriterilərini müəyyən etmək zamanıdır.

Diktatura çökəndən sonra dərhal ideal cəmiyyətin yaranacağını düşünmək doğru deyil. Diktaturanın çökməsi yalnız demokratiyanın genişlənməsi, cəmiyyətin təkmilləşdirilməsi, insanların tələbatlarının ödənməsi üçün uzunmüddətli səylərin başlanğıc nöqtəsidir. Ciddi siyasi, sosial, iqtisadi problemlər illər keçdikcə çözüləcək. Bunun üçün çoxsaylı insan və qrupların işbirliyi gərəkdir. Yeni siyasi sistem müxtəlif düşüncəli insanlara konstruktiv iş aparmaq, gələcəkdə problemlərin çözümü üçün siyasət müəyyən etmək imkanı qazandırmalıdır.

YENİ DİKTATURA TƏHLÜKƏSİ

Çox illər öncə Aristotel xəbərdar edirdi: "… tiranlıq yeni tiranlığa çevrilə bilər…" Fransa, Rusiya, İran, Birma dövlətlərinin tarixində belə faktlar olub. Onların motivləri ayrı-ayrı olsalar da sonuclar eynidir. Yeni diktatura hətta köhnədən də qəddar ola bilər.

Diktatura çökməzdən qabaq hökumət üzvlər müqavimət hərəkatını qabaqlamaq üçün dövlət çevrilişlərinə cəhd göstərə bilər. Onlar sözdə çevriliş baş verdiyini bildirsələr də işdə köhnə rejimə bir qədər ala-bəzək vuracaq.

ÇEVRİLİŞLƏRİN QARŞISININ ALINMASI

Yeni azadlığa çıxan cəmiyyətə qarşı yönələn dövlət çevrilişlərinin qarşısını almaq üçün bir neçə vasitə var. Bu sahədə bir qədər biliyin olması yetərlidir ki, bu cür cəhdlərin qarşısı alınsın.

Çevrilişdən dərhal sonra qiyamçılar legitimliklərinin tanınmasını, yəni ölkəni idarə etmək üçün mənəvi və siyasi hüquq almalarını tələb edirlər. Ona görə də çevrilişlərin qarşısını almaq üçün ən birinci vasitə qiyamçıların legitimliyinin tanınmasıdır.

Qiyamçılara liderlərin və əhalinin dəstəyi, onların seçim qarşısında qalması, ya da passiv mövqe tutması da sərfəlidir. Onlar zəifləmiş cəmiyyətə tam nəzarəti bərpa etmək üçün mütəxəssis və məsləhətçilər, məmurlar və dövlət qulluqçuları, hakimlərlə işbirliyinə cəhd göstərirlər. Qiyamçılar siyasi sistemi, vətəndaş institutlarını, iqtisadiyyatı, polisi, silahlı qüvvələri idarə edən şəxslərin öncəki kimi öz funksiyalarını gerçəkləşdirmələrini, passiv tabeliyini, onların əmrlərini sözsüz yerinə yetirməsini də arzulayır.

Qiyamçılara liderlərin və əhalinin dəstəyi, onların seçim qarşısında qalması, ya da passiv mövqe tutması da sərfəlidir. Onlar zəifləmiş cəmiyyətə tam nəzarəti bərpa etmək üçün mütəxəssis və məsləhətçilər, məmurlar və dövlət qulluqçuları, hakimlərlə işbirliyinə cəhd göstərirlər. Qiyamçılar siyasi sistemi, vətəndaş institutlarını, iqtisadiyyatı, polisi, silahlı qüvvələri idarə edən şəxslərin öncəki kimi öz funksiyalarını gerçəkləşdirmələrini, passiv tabeliyini, onların əmrlərini sözsüz yerinə yetirməsini də arzulayır.

Çevrilişdən qorunmanın ikinci vacib şərti qiyamçılarla işbirliyində imtina, onlara tale olmamaqdır. Onların tələb və təklif etdiyi işbirliyindən imtina edilməlidir. Onlara qarşı da diktatura ilə aparılan mübarizəni gerçəkləşdirmək, ancaq bunu olduqca qısa zamanda etmək gərəkdir. Əgər qiyamçılara legitimliklərinin tanınmasından və işbirliyindən imtina edilsə, o, siyasi cəhətdən tükəndiyinə görə meydandan çıxa bilər.

KONSTİTUSİYANIN HAZIRLANMASI

Yeni demokratik sistem demokratik idarəçiliyin arzu edilən çərçivələrini təyin edən konstitusiya tələb edir. Konstitusiyada hökumətin məqsədləri, dövlət hakimiyyətinin sərhədləri, hökumət məmurlarının və qanunvericilərin müəyyən ediləcəyi seçkilərin vasitə və müddəti, vətəndaşların təməl hüquqları təsbit edilməlidir.

Konstitusiyada qanunverici, icraedici, məhkəmə hakimiyyətləri arasında da düzgün səlahiyyət bölgüsü aparılmalıdır. Gələcəkdə siyasətə qarışmamaları üçün polis, kəşfiyyat orqanları və silahlı qüvvələrə konstitusiya ilə ciddi qadağalar qoyulmalıdır.

Demokratik sistemin saxlanması, diktatura tendensiyalarının ləğvi məqsədilə konstitusiyada yerli idarəetmə qurumları olan federal sistem yaradılması məqsədəuyğundur. Bəzən İsveçrə sistemi də yararlı ola bilər. Burada ölkənin ayrı-ayrı ərazilərinin xüsusi səlahiyyətlər olsa da onlar ölkənin hissələri olaraq qalır.

Əgər bu müddəaların olduğu konstitusiya artıq varsa, onu yenidən işlək duruma gətirmək, gərək olarsa ona yenidən dəyişikliklər etmək gərəkdir. Əgər köhnə konstitusiya tələblərə cavab vermirsə, yenisi hazırlanana qədər keçid konstitusiyadan da istifadə edilməsi mümkündür. Ola da bilər ki, bütünlüklə yeni konsepsiya yaradılsın. Yeni konstitusiyanın yaradılması xeyli zaman və əmək tələb edir. Xalqın bu işdə yaxından iştirakı arzuediləndir. Gələcəkdə gerçəkləşdirilməsi mümkün olmayan müddəaların konstitusiyaya salınmasına olduqca ciddi yanaşılmalıdır. Bu, hakimiyyətin həddən artıq mərkəzləşdirilməsini tələb etməklə gələcəkdə yeni diktaturanın meydana gəlməsinə səbəb ola bilər.

Konstitusiyanın mətni sadə, hər kəs üçün anlaşıqlı olmalıdır. Konstitusiya yalnız hüquqşünasların və elita təmsilçilərinin anlayacaqları çətin, çoxmənalı dildə yazılmamalıdır.

MÜDAFİƏNİN DEMOKRATİK SİYASƏTİ

Yeni azad olan ölkəni kənardan təhlükə gözləyə bildiyindən o, müdafiə qabiliyyətini möhkəmləndirməlidir. Xarici dövlətlər eyni zamanda həm iqtisadi, həm siyasi, həm hərbi üstünlük əldə edilməsinə çalışa bilərlər.

Ölkə içərisində demokratiyanın inkişaf etdirməsi üçün müdafiə sistemini qüvvətləndirməyə böyük ehtiyac var. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, bir sıra qruplar ölkədə liderliyi ələ almaq üçün konstitusiyanın istənilən maddəsini pozmağa hazırdır. Ona görə əhali potensial diktatorlarla işbirliyindən imtinaya, onlara siyasi itaətsizlik göstərilməsinə, demokratik strukturların, hüquq və azadlıqların qorunmasına  hər zaman hazır olmalıdır.

FƏXRİ VƏZİFƏ

Zorsuz mübarizədə hərəkətlər təkcə diktatorların zəiflədilməsi və kənarlaşdırılmasına yox, zülm altında olanlara qüvvət verilməsinə yönəldilməlidir. Bu metod qabaqlar özlərini yalnız "piyada", qurban sayan insanların birbaşa hakimiyyətə yiyələnməsinə və azadlığı, ədaləti öz səyləri bahasına qazanmaq imkanı verir. Belə mübarizə təcrübəsinin böyük psixoloji önəmi olur, öncələr köməksiz qalmış insanların özüsayağı və özünəinam hisslərini möhkəmləndirir.

Demokratik idarəçilik qurulması uğrunda vacib olan zorsuz mübarizənin uzunmüddətli müsbət məqamı cəmiyyətin öz problemlərini daha uğurla nizamlamasındadır. Onlar sui-istifadə və korrupsiyaya qol qoya, hər hansı qrupla qəddar davrana, ədalətsiz iqtisadi siyasət yürüdə, siyasi sistemin demokratik keyfiyyətlərinə məhdudiyyət tətbiq edə bilər. Siyasi itaətsizlik təcrübəsi toplamış əhali gələcək diktaturalardan daha toxunulmazdır.

Qurtuluşdan sonra "zorsuz mübarizə" elmi demokratiyanı, vətəndaş azadlıqlarını, azlıqların hüquqlarını, regional, təhlili, yerli idarəetmə institutlarının səlahiyyətlərini müdafiə imkanı yaradır.

Siyasi itaətsizlik, yaxud zorsuz mübarizə məsələlərinə baxılan zaman mühakimə yürüdülməsi öz xalıq üzərindən diktator zülmünü götürməyə, insan azadlıqlarına sayğıyla yanaşı uzunmüddətli demokratik sistem yaratmağa, xalqın cəmiyyətin təkmilləşdirilməsində iştirakına çalışan şəxslər və qruplar üçün xeyirli ola bilər.

Söylədiyimiz ideyalar əsasında belə fikir yürütmək olar ki,

1. Diktatorlardan qurtulmaq mümkündür;
2. Bunun üçün dəqiq analiz və strateji plan vacibdir;
3. Sayıqlıq, ciddi iş aparmaq, böyük qurbanlar tələb edən intizamlı mübarizə gərəkdir.

Tez-tez səslənən "Azadlıq sərbəst deyil" deyimində həqiqət var. İçəridə əsarətdə olanlar xalqa arzu edilən azadlığı verən qüvvə yoxdur. İnsanlar onu əldə etməyi özləri öyrənməlidirlər. Bu asan məsələ deyil.

Əgər insanlar azad olmaları üçün onlardan nəyin tələb edildiyini bilsələr böyük zəhmət bahasına olsa da sonucda onları azadlığa qovuşduracaq üsullar yarada bilərlər. O zaman yeni gerçək demokratik düzən yarada, onu qorumağa hazırlaşa bilərlər. Belə mübarizə ilə qazanılan azadlığın ömrü uzun olur. Bu azadlığı onun saxlanmasına və möhkəmlənməsinə sadiq olan güclü insanların dəstəyilə saxlamaq olar.

ZORSUZ MÜBARİZƏNİN 198 METODU

RƏSMİ XƏBƏRDARLIQ

• Kütləvi çıxışlar
• Etiraz, yaxud dəstək məktubları
• Qurum və müəssisələrin bəyannamələri
• Tanınmış insanların imzaladığı kütləvi açıqlamalar
• İttiham və məram bəyannamələri
• Qrup, yaxud kütləvi imza toplamalar.

GENİŞ AUDİTORİYA İLƏ TƏMAS

• Şüar, karikatura və simvollar
• Bayraqlar, plakatlar
• Vərəqələr, pamfletlər, kitablar
• Qəzet və jurnallar
• Maqnitofon yazıları, vallar, radio, TV
• Havada yazılar yazmaq

QRUP AKSİYALARI

• Deputasiya
• Satirik mükafatlandırma
• Qrup lobbisi
• Piketlər
• Psevdo-seçkilər

SİMVOLİK İCTİMAİ AKSİYALAR

• Bayraqlar asılması, simvolik güllərdən istifadə• Simvol gəzdirilməsi
• Dualar
• Simvolik obyektlərin verilməsi
• Etiraz əlaməti olaraq soyunma
• Öz mülkiyyətini məhv etmə
• Simvolik od yandırması
• Portretlərin nümayişi
• Etiraz əlaməti olaraq rəsm çəkilməsi
• Yeni küçə nişanlarının və adlarının qoyulması
• Simvolik səslər
• Torpaqların "simvolik" tutulması
• Kobud jestlər

ŞƏXSLƏRƏ TƏZYİQLƏR

• Rəsmi şəxsləri qarabaqara izləmək
• Rəsmi şəxsləri ələ salmaq
• Əsgərlərlə dostluq
• Vaxtıdı

TEATR VƏ MUSİQİ

• Yumoristik parodiyalar
• Pyes və musiqilərin tamaşaya qoyulması
• İfa

PROSESSİYALAR

• Marşlar
• Paradlar
• Dini yığıncaqlar
• Bayraq gəzdirilməsi
• Avtokolonlar

ÖLÜLƏRİN YAD EDİLMƏSİ

• Siyasi hüzn
• Simvolik dəfnlər
• Nümayişkaranə dəfnlər
• Məzarlıqlarda xatirə toplantıları

İCTİMAİ YIĞINCAQLAR

• Etiraz və ya dəstək toplantıları
• Etiraz mitinqləri
• Gizli etiraz mitinqləri
• Seminarlar

İMTİNA
• Nümayişkaranə gediş
• Susqunluq
• Sayğıdan imtina
• Arxa çevirmə

SOSİAL İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNA METODLARI

• Ayrı-ayrı şəxslərin etirazları
• Sosial boykot
• Seçkilərdə sosial boykot
• Nikah öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi
• Təmasdan imtina
• Dini xidmətə xitam verilməsi

İCTİMAİ OLAYLARDAN, ADƏTLƏRDƏN, İŞDƏN İMTİNA

• Sosial və idman fəaliyyətinin dayandırılması
• İctimai olayların boykotu
• Tələbə tətilləri
• İctimai itaətsizlik
• İctimai təşkilatlarda üzvlüyün dayandırılması

SOSİAL SİSTEMDƏN UZAQLAŞDIRMA

• Evdən çıxmağa etiraz
• İşbirliyindən bütünlüklə şəxsi imtina
• Fəhlələri qaçışı
• Gizlinə çəkilmək
• Yaşayış yerini kollektiv tərketmə
• Etiraz olaraq emiqrasiya

İQTİSADİ İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNA

• İqtisadi boykotlar

İSTEHLAKÇILARIN AKSİYASI

• İstehlakçıların boykotu
• Boykot edilən məhsulların alınmaması
• Asketizm siyasəti
• İcarə haqqının ödənməməsi
• İcarəyə götürməkdən imtina
• Ümummilli istehlakçı boykotu
• Beynəlxalq istehlakçı boykotu

FƏHLƏ VƏ İSTEHSALÇILARIN AKSİYALARI
• Fəhlələrin boykotu
• İstehsalçıların boykotu

VASİTƏÇİLƏRİN BOYKOTU

• Mal gətirənlərin və vasitəçilərin boykotu

SAHİBKAR VƏ İDARƏÇİLƏRİN BOYKOTU

• Ticarətçilərin boykotu
• Mülkiyyəti satmaq və icarəyə verməkdən imtina
• Lokaut – sahibkarın istehsal prosesini dayandırması
• Sənaye yardımından imtina
• Ticarətçilərin ümummilli tətili

MALİYYƏ RESURSLARI SAXLAYANLARIN AKSİYALARI

• Bankdakı yatırımların götürülməsi
• Qonorar, ödəniş verilməsindən imtina
• Borc və faizlərin verilməsindən imtina
• Fond və kreditlərin sərtləşdirilməsi
• Vergidən imtina
• Maaş almaqdan imtina

HÖKUMƏTİN HƏRƏKƏTLƏRİ

• Daxili embarqo
• Tacirlərin "qara siyahısı"
• Mal gətirənlərin beynəlxalq embarqosu
• Alıcıların beynəlxalq embarqosu
• Beynəlxalq ticarət embarqosu

SİMVOLİK İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNA METODLARI

TƏTİLLƏR. SİMVOLİK TƏTİLLƏR

• Etiraz tətillər
• Tez getmə

KƏND TƏSƏRRÜFATI TƏTİLLƏRİ

• Kəndli tətilləri
• Kənd təsərrüfatı işçilərinin tətilləri

XÜSUSİ QRUPLARIN TƏTİLLƏRİ
• Məcburi əməkdən imtina
• Dustaqların tətilləri
• Kəndlilərin tətilləri
• Professional tətillər

ADİ SƏNAYE TƏTİLLƏRİ

• İsteblişmentin tətilləri
• Sənaye tətilləri
• Həmrəylik tətilləri

MƏHDUD TƏTİLLƏR

• Qismən tətillər
• Seçki tətilləri
• İş tempinin aşağı düşməsi
• "Ciddi təlimat üzrə" iş
• "Xəstələnib" işə çıxmamaq
• İşdən çıxmaqla tətil
• Məhdud tətil
• Seçki tətilləri

ÇOXSAHƏLİ TƏTİLLƏR

• Yayğın tətillər
• Ümummilli tətillər

TƏTİLLƏ BİRLİKDƏ MÜƏSSİSƏLƏRİN BİRGƏ İQTİSADİ BAĞLANMASI

• İşin və ticarətin dayandırılması
• Bütün iqtisadi fəaliyyətin dayandırılması

SİYASİ İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNA METODLARI

HAKİMİYYƏTİN DƏSTƏYİNDƏN İMTİNA

• Hakimiyyət loyallıqdan imtina
• İctimai dəstəkdən imtina
• Müqavimətə çağıran ədəbiyyat və çıxışlar

VƏTƏNDAŞLARIN HÖKUMƏTLƏ İŞBİRLİYİNDƏN İMTİNASI

• Qanunverici orqanların boykotu
• Seçkilərin boykotu
• Dövlət müəssisələrində işdən, dövlət qulluğunda çalışmaqdan imtina
• Dövlət müəssisələrinin, agentliklərinin və başqa orqanların boykotu
• Dövlət təhsil müəssisələrindən çıxma
• Hökumət qurumlarının dəstəyindən imtina
• Asayişə dəstək aksiyalarından imtina• Asayişə dəstək aksiyalarından imtina
• Mülkiyyət və küçələrdən ad lövhələrinin çıxarılması
• Rəsmi şəxslər qəbuldan imtina
• Mövcud institutların buraxılmasından imtina

VƏTƏNDAŞ İTAƏTİNƏ ALTERNATİVLƏR

• Könülsüz və ləng tabeçilik
• Birbaşa nəzarət olmadıqda itaətsizlik
• Xalqın itaətsizliyi
• İtaətsizlik görüntüsü
• Yığıncaq və mitinqin dağıdılması tələblərinə itaətsizlik
• Oturaq tətillər
• Orduya və nümayişə çağırışdan imtina
• Gözlənmək, qaçmaq, saxta sənədlər hazırlamaq
• "Ədalətsiz" qanunlara vətəndaş itaətsizliyi

HÖKUMƏT PERSONALININ AKSİYALARI

• Hökumət nümayəndələrinə seçki yardımından imtina
• Komanda və informasiyaların verilməsinin dayandırılması
• Müəssisələrin işində yubanma və maneələr
• Məhkəmələrlə işbirliyindən imtina
• Effektsiz işləmək və icra orqanları ilə seçkilərdə işbirliyindən imtina
• Qiyam

HÖKUMƏTİN İÇ AKSİYALARI

• Psevdo-leqal manera və yubanmalar
• Xırda dövlət qurumları ilə işbirliyindən imtina

HÖKUMƏTİN BEYNƏLXALQ AKSİYALARI

• Diplomatik və başqa nümayəndəliklərdə dəyişikliklər
• Diplomatik tədbirlərin yubanma və təxirə salınması
• Diplomatik tanınmadan çəkinmə
• Diplomatik münasibətlərin pisləşməsi
• Beynəlxalq qurumlardan çıxma
• Beynəlxalq qurumların üzvlüyündən imtina
• Beynəlxalq qurumları tərk etmə

ZORSUZ MÜDAXİLƏNİN METODLARI

PSİXOLOJİ MÜDAXİLƏ

• Özünü fəlakətə atmaq – yandırmaq, basdırmaq• Aclıq
• Mənəvi təzyiq üçün aclıq
• Aclıq tətili
• "Satyaqrax" ruhunda aclıq
• "Çevrilmiş məhkəmə" - müttəhimlərin məhkəmərə ittiham irəli sürülməsində istifadəsi –
• Opponenti zorsuz psixoloji üzmək
• Fiziki müdaxilə
• Oturmaq
• Durmaq
• Nəqliyyatdan düşməmək
• Yerində addımlama
• Məbədlərdə dua oxunması
• Mülkiyyətin verilməsi tələbi ilə zorsuz yürüşlər
• Opponentin nəzarətin olan hava məkanının pozulması
• Qadağan olunan zonaya daxilolma
• Bədəni ilə opponentin hərəkətlərinin qarşısının alınması
• Öz bədəni ilə zorsuz blokada
• Zorsuz işğal

SOSİAL MÜDAXİLƏ

• Yeni sosial düzənin qurulması
• Binaların tutulması
• Yolların bağlanması
• Arasıkəsilməyən çıxışlar
• Küçədə özfəaliyyət tamaşaları
• Alternativ sosial institutlar
• Alternativ kommunikasiya sistemləri

İQTİSADİ MÜDAXİLƏ

• Geriyə tətillər
• İş başa çatandan sonra müəssisədən çıxmamaq
• Torpaqların zorsuz tutulması
• Blokadadan imtina
• Saxta pul kəsilməsinə siyasi bəhanələr
• Strateji vacib məhsulların xəbərdarlıqla kütləvi alınması
• Dəyərli əşyaların tutulması
• Dempinq
• Firma və müəssisələrdə seçki patronajlığı
• Alternativ bazarlar
• Alternativ nəqliyyat sistemləri
• Alternativ iqtisadi institutlar

SİYASİ MÜDAXİLƏ

• Administrativ sistemin çox yüklənməsi
• Gizli agentlərin ifşası
• Dustaqxanaya salmağa cəhd
• "Neytral" qanunlara vətəndaş itaətsizliyi
• Əməkdaşlıq etməkdən işləmək
• İkili suverenlik və paralel hökumətin yaradılması

ƏDƏBİYYAT

1) "Fridom House" Dünyada azadlıq: siyasi hüquq və vətəndaş azadlıqlarının illik hesabatı 1992-93 Nyu-York Freedom House, 1993
2) "Freedom House" Dünyada azadlıq
3) Krişnalal Şridxarani Zorsuz savaş Qandi metodunun analizi və onun uğurları
4) Aristotel "Perlərin siyasəti"
5) Yu-li –zi "Tryuklar vasitəsilə idarəetmə"
6) Karl V.Doyç "Monolistdə çatlar"
7) Con Ostin "Hüquqşünaslıq haqqında mühazirələr"
8) Nikolo Makiavelli "Liviyanın birinci kitabı haqqında düşüncələr"
9) Cin Şarp "Zorsuz aksiyanın siyasəti"
10) Robert Helvinin şəxsi yazışmalar
11) Piter Akerman və Kristofer Krüqler "Statistik zorsuz konflikt"
12) Aristotel "Siyasət"
13) Cin Şarp "Vətəndaş müdafiəsi: silahların savaşdan sonrakı sistemi"