Mustafa Kamal Atatürk 1881-ci ildə Selanikdə Kocakasım Məhəlləsi, Islahhane Prospektindəki üç mərtəbəli bənövşəyi evdə doğuldu. Atası Əli Razılıq Əfəndi, anası Zübeyde Xanımdır. Ata tərəfindən babası Hafiz Əhməd Əfəndi XIV-XV. əsrlərdə Konya və Aydından Makedoniyaya köçmüş Ərcik tərəfindəndi. Anası Zübeyde Xanım isə Selanik yaxınlarındakı Langaza qəsəbəsinə yaşamışdı köhnə bir Türk ailəsinin qızıdır. Milis zabitliyi, evkaf katibliyi və taxta-şalban ticarəti edən Əli Razılıq Əfəndi, 1871-ci ildə Zübeyde Xanımla evləndi. Atatürkün beş qardaşından dördü kiçik yaşlarda öldü, yalnız Məqbula (Atadan) 1956-cı ilə sağ yaşadı.

Kiçik Mustafa təhsil vaxdına gəlincə Hafiz Məmməd Əfəndinin məhəllə məktəbində təhsilə başladı, sonra atasının istəyiylə Şemsi Əfəndi Məktəbinə keçdi. Bu sırada atasını itirdi (1888). Bir müddət Rapla Cütlüyündə dayısının yanında qaldıqdan sonra Selanikə dönüb məktəbini bitirdi. Selanik Mülküyə Rüştiyesinə yazıldı. Qısa bir müddət sonra 1893-cü ildə Əsgəri Rüştiyeyə girdi. Bu məktəbdə Riyaziyyat müəllimi Mustafa Bəy adına "Kamal" ı əlavə etdi. 1896-1899 illərində Monastr Əsgəri İdadisini bitirib, İstanbulda Hərb Məktəbində təhsilə başladı. 1902-ci ildə leytenant rütbəsiylə məzun oldu., Hərb Akademiyasına davam etdi. 11 Yanvar 1905də kapitan rütbəsiylə Akademiyanı bitirdi. 1905-1907 illəri arasında Şamda 5. Ordu əmrində vəzifə yerinə yetirdi. 1907də Kıdemli Kapitan oldu. Monastra III. Orduya atan idi.

19 Aprel 1909da İstanbula girən Hərəkət Ordusunda Kurmaybaşkanı olaraq vəzifə götürdü. 1910-cu ildə Fransaya göndərildi. Picardie Manevrlərinə qatıldı. 1911-ci ildə İstanbulda Ümumi Qurmay Başçılığı əmrində işə başladı.

1911-ci ildə İtalyanların Trablusgarpa hücumu ilə başlayan döyüşdə, Mustafa Kamal bir qrup yoldaşıyla birlikdə Tobruk və Derne bölgəsində vəzifə götürdü. 22 /dekabr 1911də İtalyanlara qarşı Tobruk Döyüşünü qazandı. 6 Mart 1912də Derne Komandirliyinə gətirildi. Oktyabr 1912də Balkan Döyüşü başlayınanda Mustafa Kamal Gelibolu və Bolayırdakı birliklərlə döyüşə qatıldı. Dimetoka və Edirnenin geri alınışında böyük xidmətləri oldu. 1913-cü ildə Sofya Ateşemiliterliğine atan idi.

Bu vəzifədə ikən 1914-cü ildə podpolkovnikliyə yüksəldi. Ateşemiliterlik vəzifəsi Yanvar 1915də sona çatdı. Bu sırada I. Dünya Döyüşü başlamış, Osmanlı İmperatorluğu döyüşə girmək məcburiyyətində qalmışdı. Mustafa Kamal 19. Diviziyası qurmaq üzrə Tekirdağda vəzifələndirildi.

1914-cü ildə başlayan I. Dünya Döyüşündə, Mustafa Kamal Çanaqqalada bir qəhrəmanlıq dastanı yazıb İtilaf Dövlətlərinə "Çanaqqala keçilməz! " dedirtti. 18 Mart 1915də Çanaqqala Boğazını keçməyə qalxan İngilis və Fransız donanması ağır itkinlər verincə Gelibolu Yarımadasına əsgər çıxarmağa qərar verdilər. 25 Aprel 1915də Arıburnuna çıxan düşmən qüvvətlərini, Mustafa Kamalın rəhbərlik etdiyi 19. Diviziya Conkbayırında dayandırdı.

Mustafa Kamal, bu müvəffəqiyyət üzərinə polkovnikliyə yüksəldi. İngilislər 6-7 Avqust 1915də Arıburnunda təkrar hücuma keçdi. Anafartalar Qrupu Komandiri Mustafa Kamal 9-10 Avqustda Anafartalar Zəfərini qazandı. Bu zəfəri 17 Avqustda Kireçtepe, 21 Avqustda II. Anafartalar zəfərləri izlədi. Çanaqqala Döyüşlərində təxminən 253.000 şəhid verən Türk xalqı qürurunu İtilaf Dövlətlərinə qarşı qorumasını bilmişdir. Mustafa Kamalın əsgərlərinə "Mən sizə hücumu əmr etmirəm, ölməyi əmr edirəm!" əmri cəphənin vəziyyətini dəyişdirmişdir. Mustafa Kamal Çanaqqala Döyüşləridən sonra 1916da Edirne və Diyarbakırda vəzifə aldı.

1 Aprel 1916da tümgeneralliğe yüksəldi. Rus qüvvətləriylə döyüşərək Muş və Bitlisən geri alınmasını təmin etdi. Şam və Halepdəki qısa davamlı vəzifələrindən sonra 1917də İstanbula gəldi. Velihat Vahidettin Əfəndiylə Almaniyaya gedərək cəphədə araşdırmalar apardı. Bu seyehatten sonra xəstələndi. Viana və Karisbada gedərək müalicə oldu. 15 Avqust 1918də Halepə 7. Ordu Komandiri olaraq döndü. Bu cəphədə İngilis qüvvətlərinə qarşı müvəffəqiyyətli müdafiə etmə döyüşləri etdi. Mondros Sülhünün imzalanmasından bir gün sonra, 31 Oktyabr 1918də İldırım Orduları Qrupu Komandirliyinə gətirildi. Bu ordunun qaldırılması üzərinə 13 Noyabr 1918də İstanbula gəlib Hərbiyə Nazirliyində vəzifəyə başladı.

Mondros Sülhündən sonra İtilaf Dövlətlərinin Osmanlı ordularını işğala başlamaları üzərinə; Mustafa Kamal 9. Ordu Müfəttişi olaraq 19 May 1919da Samsuna çıxdı. 22 İyun 1919da Amasiyada nümayiş etdiyi təmimnaməylə "Millətin istiqlalını yenə millətin əzm və qərarının qurtaracağını " elan edib Sivas Konqressini yığıncağa çağırdı. 23 İyul - 7 Avqust 1919 tarixləri arasında Ərzurum, 4 - 11 Sentyabr 1919 tarixləri arasında da Sivas Konqressini yığaraq vətənin qurtuluşu üçün izləniləcək yolun təyin olunmasını təmin etdi. 27 dekabr 1919da Ankarada həyəcanla qarşılandı. 23 Aprel 1920də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılmasıyla Türkiyə cümhuriyyətinin qurulması yolunda əhəmiyyətli bir addım atılmış oldu.

Məclis və Hökumət Başçılığına Mustafa Kamal seçildi. Türkiyə Böyük Millət Məclisi, Qurtuluş Döyüşünün müvəffəqiyyətlə nəticələnməsi üçün lazımlı qanunları qəbul edib tətbiqə başladı. Türk Qurtuluş Döyüşü 15 May 1919da Yunanlıların İzmiri işğalı əsnasında düşmənə ilk güllənin atılmasıyla başladı. 10 Avqust 1920 tarixində Sevər Andlaşmasını imzalayaraq aralarında Osmanlı İmperatorluğunu paylaşan I. Dünya Döyüşünün qalib dövlətlərinə qarşı əvvəl Kuva-yi Milliyə adı verilən milis qüvvətləriylə döyüşüldü. Türkiyə Böyük Millət Məclisi nizamlı ordunu qurdu, Kuva-yi Milliyə - ordu inteqrasiya olunmasını təmin edərək döyüşü zəfərlə nəticələndirdi.

Mustafa Kamal rəhbərliyindəki Türk Qurtuluş Döyüşünün əhəmiyyətli mərhələləri bunlardır: Sarıkamış (20 Sentyabr 1920), Qars (30 Oktyabr 1920) və Gümrünün (7 Noyabr 1920) kurtarılışı. Çukurova, Qazi Antep, Qəhrəman Maraş Şanlı Urfa müdafiə etmələri (1919- 1921) I. İnönü Zəfəri (6 -10 Yanvar 1921) II. İnönü Zəfəri (23 Mart-1 Aprel 1921) Sakarya Zəfəri (23 Avqust-13 Sentyabr 1921)

Böyük Hücum, Baş komandir Meydan Xəbərləşməsi və Böyük Zəfər (26 Avqust 9 Sentyabr 1922) Sakarya Zəfərindən sonra 19 Sentyabr 1921də Türkiyə Böyük Millət Məclisi Mustafa Kamala Marşal rütbəsi və Qazi ünvanını verdi. Qurtuluş Döyüşü, 24 İyul 1923də imzalanan Lozan Andlaşmasıyla nəticələndi. Beləcə Sevər Andlaşmasıyla paramparça edilən, Türklərə 5-6 el böyüklüyündə vətən buraxılan Türkiyə torpaqları üzərində milli birliyə söykənən yeni Türk dövlətinin qurulması üçün heç bir maneə qalmadı.

23 Aprel 1920də Ankarada TÜRKİYƏ BÖYÜK MİLLƏT MƏCLİSİnin açılmasıyla Türkiyə cümhuriyyətinin quruluşu müjdələnilmişdir. Məclisin Türk Qurtuluş Döyüşünü müvəffəqiyyətlə idarə etməsi, yeni Türk dövlətinin quruluşunu sürətləndirdi. 1 Noyabr 1922də xilafət və səltənət bir-birindən ayrıldı, səltənət qaldırıldı. Beləcə Osmanlı İmperatorluğuyla rəhbərlik bağları qoparıldı. 13 Oktyabr 1923də Respublika idarəsi qəbul edildi, Atatürk səsçoxluğu ilk respublika başçısı seçildi. 30 Oktyabr 1923 günü İsmət İnönü tərəfindən Respublikanın ilk hökuməti quruldu.

Türkiyə cümhuriyyəti, "Suverenlik qeydsiz şərtsiz millətindir" və "Yurdda barış dünyada barış" təməlləri üzərində yüksəlməyə başladı.

Atatürk Türkiyəni "Müasir sivilizasiya səviyyəsinə çıxarmaq" məqsədiylə bir silsilə inqilab etdi. Bu inqilabları beş başlıq altında yığa bilərik: 1. Siyasi İnqilablar: Səltənətin Qaldırılması (1Kasım 1922) Respublikanın Elanı (29 Oktyabr 1923) Xəlifəliyin Qaldırılması (3 Mart 1924) 2. İctimai İnqilablar: Qadınlara kişilərlə bərabər haqqlar verilməsi (1926-1934) Şapka və paltar inqilabı (25 Noyabr 1925) Təkkə zaviye və türbələrin bağlanılması (30 Noyabr 1925) Soyadı qanunu ( 21 İyun 1934) Ləqəb və ünvanların qaldırılması (26 Noyabr 1934) Beynəlxalq saat, təqvim və uzunluq ölçülərin qəbulu(1925-1931)

3. Hüquq İnqilabı : Mecellenin qaldırılması (1924-1937) Türk Mədəni Qanunu və digər qanunların çıxarılaraq dünyəvi hüquq nizamına keçilməsi (1924-1937) 4. Təhsil və Mədəniyyət Sahəsindəki İnqilablar: Təhsilin birləşdirilməsi (3 Mart 1924) Yeni Türk hərflərinin qəbulu (1 Noyabr 1928) Türk Dil və Tarix Təşkilatlarının qurulması (1931-1932) Universitet təhsilinin təşkil edilməsi (31 May 1933) Gözəl sənətlərdə yeniliklər 5. İqtisadiyyat Sahəsində İnqilablar: Aşarın qaldırılması Cütçünün özəndirilməsi Nümunə fermaların qurulması Sənayeni Təşviq Qanununun çıxarılaraq sənaye quruluşlarının qurulması I. və II. İnkişaf Planlarının (1933-1937) tətbiqə qoyulması, yurdun yeni yollarla təchiz edilməsi Soyadı Qanunu lazımınca, 24 Noyabr 1934də TÜRKİYƏ BÖYÜK MİLLƏT MƏCLİSİn tərəfindən Mustafa Kamala "Atatürk" soyadı verildi.

Atatürk, 24 Aprel 1920 və 13 Avqust 1923 tarixlərində TÜRKİYƏ BÖYÜK MİLLƏT MƏCLİSİ Başçılığına seçildi. Bu başçılıq vəzifəsi, dövlət-Hökumət Başçılığı səviyyəsindəidi. 29 Oktyabr 1923-cü ildə Respublika elan edildi və

Atatürk ilk respublika başçısı seçildi. Konstitusiya lazımınca dörd ildə bir prezidentlik seçkiləri yeniləndi. 1927,1931, 1935 illərində TÜRKİYƏ BÖYÜK MİLLƏT MƏCLİSİ Atatürkü yenidən prezidentliyinə seçdi. Atatürk tez-tez yurd gəzintilərinə çıxaraq dövlət işlərini yerində nəzarət etdi. Əlaqədarlara axsayan yönlərlə əlaqədar əmrlər verdi. Respublika başçısı sifətiylə Türkiyəni ziyarət edən xarici ölkə dövlət başçılarını, baş nazirlərini, nazirlərini komandirlərini ağırladı.

15-20 Oktyabr 1927 tarixində Qurtuluş Döyüşünü və Respublikanın quruluşunu izah edən böyük nitqini, 29 Oktyabr 1933 tarixində də 10cu il Nitqini oxudu.

Atatürk xüsusi həyatında sadəlik içində yaşadı. 29 Yanvar 1923də Lətifə Xanımla evləndi. Bir çox yurd gəzintisinə birlikdə çıxdılar. Bu evlilik 5 Avqust 1925 tarixinə qədər sürdü. Uşaqları çox sevən Atatürk Fəlakət (İnan), Sabiha (Gökçen), Fikiriyə, İdeal, Nəbilə, Rukiye, Zəhra adlı qızları və Mustafa adlı çobanı mənəvi övladlığa götürdü. Abdurrahim və Ehsan adlı uşaqları himayəsinə götürdü.

Yaşayanlarına yaxşı bir gələcək hazırladı. 1937-ci ildə fermalarını xəzinəyə, bir qisim taşınmazlarını da Ankara və Təqaüdə Bələdiyyələrinə bağışladı. Mirasından bacısına, mənəvi övladlarına, Türk Dil və Tarix Təşkilatlarına pay ayırdı. Kitab oxumağı, musiqi dinləməyi, rəqs etməyi, ata minməyi və üzməyi çox sevərdi. Zeybek oyunlarına, güləşə, Rumeli türkülərinə həddindən artıq marağı vardı. Tovla və bilyard oynamaqdan böyük kef alardı. Sakarya adlı atıyla, iti Foxa çox dəyər verərdi. Zəngin bir kitabxana meydana gətirmişdi.

Axşam yeməklərinə dövlət və elm adamlarını, sənətçiləri dəvət edər, ölkənin problemlərini müzakirə edərdi. Təmiz və nizamlı geyinməyə diqqət göstərərdi. Təbiəti çox sevərdi. Tez-tez Atatürk Meşə Cütlüyünə gedər, işlərə şəxsən qatılardı.

Fransızca və Almanca bilirdi. 10 Noyabr 1938 saat 9.05də yaxalandığı siroz xəstəliyindən xilas ola bilməyərək İstanbulda Dolmabahçe Sarayında həyata gözlərini yumdu. Cənazəsi 21 Noyabr 1938 günü mərasimlə keçici istirahətgahı olan Ankara Etnografya Muzeyində torpağa verildi. Movzoley edildikdən sonra naşı görkəmli bir mərasimlə 10 Noyabr 1953 günü əbədi istirahətgahına basdırıldı.