Hə əqraba bu yazını oxuyannan sonra bəlkədə bir çoxları mənə hiddətlənəcək bəlkədə bir çoxları məni nədəsə günahlandıracaq(bu nəsnələri yəqin ki başa düşdünüz).Amma ki yazacam yenə qələmimi əyri tutsamda düz yazacam.

Bu gün ermənilərin ötən əsrin əvvəllərində azərbaycanlılara qarşı törətdiyi soyqırımdan 90 il keçir. 1918-ci ilin məhz bu günündə ermənilər Şimali Azərbaycanın, yəni indiki Azərbaycan Respublikasının ayrı-ayrı bölgələrində yaşayan 50 mindən çox azərbaycanlının həyatına vəhşicəsinə son qoyublar.

On minlərlə insana maddi ziyan dəyib. Təəssüf ki, indiyə kimi həmin faciə beynəlxalq səviyyədə tanınmayıb. Buna görə heç bir kompensasiya ödənilməyib. Yalnız 10 il bundan əvvəl martın 18-nin azərbaycanlıların soyqırım günü kimi qeyd edilməsinə qərar verilib. Bu münasibətlə bu gün Azərbaycanda və xaricdə bir sıra tədbirlər keçiriləcək, soyqırım qurbanları anılacaq.

Cənubi və Qərbi Azərbaycandakı qırğınlar da nəzərə alındıqda, faciə daha böyük olub. Bütövlükdə 1918-ci ildə Urmiya, Xoy, Maku, Salmas, Bakı, İrəvan, Şamaxı, Quba, Şuşa, Gəncə, Lənkəran, Kürdəmir və digər şəhərlərdə, kəndlərdə azğınlaşmış erməni quldur dəstələri dinc əhaliyə divan tutmuş, 100 minlərlə insanı qətlə yetirmişlər. Ermənilər soydaşlarımızı xüsusi qəddarlıqla öldürür, yalnız öldürməklə kifayətlənmir, başlarını, qulaqlarını, burunlarını kəsir, gözlərini çıxarır, başlarının dərisini soyur, qadınların döşlərini kəsir, qarınlarını cırır, uşaqları nizələrlə yerə mıxlayırdılar. /ANS PRESS/

Martın 31-i bize Azerbaycan tarix siyasetinde unudulmaz üç günü xatırlatıyor.

Günler var ki, sevincinin böyüklüyü ile, günler de var ki, felaket ve qüssesinin ezemeti ile unudulmaz. 31 Mart ikinci günlerden idi. Bu gün tarixin qeyd ede bildiyi “Aşura”, “Vorfolomey gecesi” kimi xainane bir suretde hazırlanmış siyasi facielerden birisi idi.

Bize deye bilerler ki, herbi-ümumi sefaheti (sehifeleri) arasında mart hadiseyi-elimesini defelerle öten esefli (teessüf edilecek) hadiseler vaqe olmuşdur. Bunun üçün dexi mart günlerinde Bakı soqaqlarında icra olunan mezalim ve qitali Erebistanın qızğın çöllerinde ve yaxud Firengistanın inqilabla qaynar şeherlerinde hadise olan uzaq misalları ile müqayise etmeye ne hacet!

Evet doğrudur, doğrudur ki, Belçikada, Serbiyada, Türkiyede, Acarıstanda, nehayet Kars, Muş, Van ve sair yerlerde, hetta herbi-umumiden resmen xaricde qalan İranda, Urmi, Selmas ve Xoyda şeklen Bakı hadisesine benzer ve belke de bundan daha feci hadiseler vaqe olmuşdur.

Bunlar doğrudur.

Biz Bakıdakı mart hadiselerini yada salarken o günlerde icra olunan vehşete, zülme, yaxılan xanimanlara, parçalanıb da divarlara mıxlanan yavrulara, hetk olunan (parçalanan), irz ve namuslara dexi etfi-nezer ediyor - insanın bir anda dönüb canavardan da bedter hala düşmek leyaqetinden dexi olduğunu böyük bir hissi-infial (xecaletçekme) ve şermendelikde görüyoruz.

Feqet mart günlerinin esl faciesi tekce bu cehetden deyildir. Martda söylediklerimizden ve söylemediklerimizden daha böyük, daha şeni (çirkin), daha merdud (hüquqa zidd), daha iyrenc bir hadise vaqe olmuşdu. İctimai bir inqilab nami ve perdesile ortaya çıxıb milli bir edavet icra edilmişdi. Burjuaziyaya elani-herb edilib emele (fehle) ve kasibe qırılmışdı.

Məni udsun Qara torpaq Qarabağ getsə əgər

Haqqım yoxdur mən olum sağ Qarabağ getsə əgər

                                                  Baba Pünhan

Bizi uddu qara topraq Qarabağ getdi ay Baba

Bizi oyatmadı bu millət yaman yatdi ay Baba

Hər seçkilər zamanı dilləri oldu şip-şirin

Sandim ki bizim siyasətçilər şərbətdi ay Baba

Məmmədəmini nədənsə bəyənmədi şahımız

Bu axı bizim tarixə xəyanətdi ay Baba

Neçə günahsızları bir-bir içəri göndərdilər

Bilmirəm bu necə Hürrəyyətdi ay Baba

Vətənin bu gününə heç yanmayır çoxları

Çün onların isdədiyi şan-şöhrədti ay Baba

Anarın ürəyi də Vətəni üçün yaralıdır

Neçə ildi el-obaya yaman həsrətdi ay Baba

Rusiyanın himayəsi altında erməni dövlətinin yaradılması, həmçinin ermənilərin İran və Türkiyədən Rusiyanın işğal etdiyi torpaqlara köçürülməsi təsadüfi hadisə olmayıb, erməni-rus münasibətlərinin qanunauyğun nəticəsi idi ki, bu münasibətlərin əsasını rus və erməni tarixi ədəbiyyatında təbliğ edildiyi kimi, yalnız ticarət əlaqələri deyil, başlıca olaraq Şərqin müsəlman dövlətlərinə, xüsusilə Türkiyəyə, XVIII əsrdən etibarən isə həm də Azərbaycana qarşı düşmənçilik münasibəti təşkil edirdi.

XV əsrin sonuna aid "Mən Çariçanı gördüm" adlı, müəllifi bəlli olmayan erməni poemasına diqqət edək. Poemada Rusiya çarı III İvanla (1462-1505) Bizans şahzadə xanımı Sofiya Poleoloğun toyu təsvir olunur. O, III İvanın təklif etdiyi hədiyyələrdən imtina edərək İstanbulun tutulmasını tələb edir, III İvan isə Qüdsü azad edəcəyini və Eçmiədzinədək gedəcəyini bildilir.

Poemanın ideyasının "Moskva - üçüncü Roma" nəzəriyyəsinə uyğun olduğunu aydın görürük. (Moskvanın üçüncü Roma olması haqqında baxış 1453-cü ildə İstanbulun süqutundan sonra yaranmağa başlamış, XVI yüzilliyin əvvəllərində Yelizar monastrının abidi Filofey tərəfindən bitkin nəzəriyyəyə çevrilmişdir. Xristian dövlətlərinin Türkiyəyə qarşı ittifaqı xüsusilə, "ikinci Roma imperiyası" adlandılıran Bizansın mülkiyyət və hüquqlarının varisinin Rusiya olması və başqa məsələlər bu nəzəriyyənin əsasını təşkil edir). Bu poemanın ideyası yalnız poetik istək olmaqla qalmamışdı. Onun həyata keçirilməsi üçün erməni-rus hərbi siyasi ittifaqının əsaslandırılması və yaradılması sahəsində də addımlar atıldı.

Qarelərimizə bu xüsusda bir “silsilə məqalat” vəd etmişdik. Bu vədimizə şamil olan məqaləmizin bir qismində demişdik ki, “mədəniyyəti-bəşəriyyə millətlərin zəhmətlərindən hasil olan bir yekundur. Hər millət öz iqtidar və öz istiqlalı sayəsində, yəni öz diriliyi ilə uyğun olan xüsusi, xüsusi olduğu qədər də qiymətli bəzi şeylər əlavə ediyor ki, bir millətin ölməsi və yаxud ölgün fikirlərlə yaşaması yalnız özünün bədbəxtliyini deyil, bəşəriyyətin də böyük bir nöqsanını təşkil ediyor”.

Bu fikrimi indi burda açacağam: sevdiyim, namusu-millətpərvəranəsinə şübhə etmədiyim rüfəqadan birisi, qayət səmimi olaraq bir gün mənə belə bir sual vermişdi:

- İslam millətləri üzərinə təsəllüt icra edən mütəməddin millətlərin təsəllütləri nəticəsində, bəşəriyyət nöqteyi-nəzərindən hasil olan parlaq nəticəni gördüyümüz halda, milliyyətpərvərlik naminə inad edib də islam millətlərinin müstəqil qalmalarını arzu etməkdən nə kimi bir fayda gözlüyoruzuz?

Mən bu suala cavab olaraq , bu faydanı biz deyil, bəşəriyyət və mədəniyyəti-bəşəriyyə dəxi bəkliyor — deyə cavab verincə, müsahibim yalqız dəlil və sübutla qane olacağını bəyаn etmiş idi. Mənim onlarca müsəmmən ədd olunan bəyanatım isə bir vəchiati idi.

Hər millətin yaşadığı mövqe, keçirdiyi tarix, mənsub olduğu irq nəticəsi olaraq bəzi xasiyyətləri vardır ki, o xasiyyətlər onlara məxsusdur. Ondakı bu xüsusiyyətlər aləmi — mədəniyyətdə xüsusi bir taqım ibda və ixtiralar vücudə gətiriyor ki, onların əsillikləri (oriqinalnost) müdəqqiqlər nəzərində fövqəladə qiymətlərə dəyər şeylərdir. Diqqət olunmuşsa hər millətin bir şeydə mahir olduğu görülmüşdür. Almanlar sənaətdə, fransızlar zərafətdə, ingilislər gəmiçilikdə, belçikalılar ictimai təşkilatda, italyanlar musiqidə, başqaları da sair xüsuslarda şöhrət tapmışlardı. Hər millətin özünə məxsus bir saheyi-mədəniyyəti vardır ki, orada onun ibraz elədiyi məharəti digər bir millət göstərə bilmiyor. Bunların bu xüsusiyyətlərindən isə mədəniyyəti-bəşəriyyə bir çox əsli şeylərə və guna-gün asari-sənət və dühaya malik oluyor. Alman milləti, german irqi özünün istiqlalını təmin eləməsə və öz mədəniyyət xassəsini mühafizə etməsə idi bəşəriyyət Şopenhaur, Fixte, Göte, Faust, Qutenberq və Lüter kimi dühaları da görməyəcək idi. Fransa digər bir irq və qövmiyyət içində münhəl olub da öz mənliyini itirsəydi, bəşəriyyət 19-cu əsrin fikirləri üzərinə hökumət edən o fikir qəhrəmanlarını Jan Jak Russo, Didro, Monteskyu, Viktor Hüqo və Volterləri də qayib edəcəkdi. İtaliya milliyyətini anlamasa, özündəki xudadadi qəvvətlərdən xəbərsiz qalsa, yəni başqa bir milliyyət tərəfindən yoğrulub həzmi-rabidən keçilsə idi, indi nə dünyanın birər ammeyi-zərafətini təşkil edən heykəllər vardı nə də Mikelancelo kimi heykəltəraşlar.

Dirilik, iştə bir mövzu ki, səhifələr dolusu yazı yazdıra bilər, fəqət biz “dirilik”i anladığımız kimi anlatmaq üçün hal-hazırda dirilik üçün olunan hərblərdən və dirilik naminə icra olunan şəttatlardan daha bəliğ bir bəyаn olamaz zənnindəyiz.

Dünyanın mütəməddin millətləri öz diriliklərini təmin üçün cəhənnəmi silahlarla müsəlləh olub, biri-birilərinin üstünə hücum ediyorlar. Nə əcaib bir tələqqi ki, istədikləri kimi dirilə bilmək üçün ölümü qəbul ediyorlar. Dirilik üçün ölüyorlar.

Dirilik üçün ölmək! Avropa diriliyi bu dərəcədə müəzziz tutuyor və ona bu qədər əhəmiyyət veriyor. Halbuki Şərqdə, ələlxüsus, Şərqi-islamda yalqız olmaq üçün diriliyorlar. Başqalarında məqsəd dirilik isə, bizim məqsədimiz ölümdür. İştə diriliyi və dirilik fikrini avropalılar kimi anlayıb və anlada bilmək diriliyin məqsədini təşkil ediyor.

Avropalılarca dirilik məhz qüvvətli olmaqdan ibarətdir. Bədənən və ruhən qüvvətli olmaq. Gərək bir insan və gərək bir millət elmən və bədənən qüvvətli olmayınca dünyada yaşaya bilmək nemətindən məhrumdur. Yaşaya bilmək üçün icabında yaşamağı belə fəda edə biləcək qədər, rəşid olan millətlərdir ki, dünyada dirilik haqqı qazanıyorlar.

Müdafieyi-nəfs və mübarizeyi-həyat xassəsi zatən bütün mövcudatda qoyulmuşdur. İnsan deyil, heyvanlar dəxi öz nəfslərini müdafiə və öz diriliklərini mühafizə üçün var qüvvələri ilə çalışıyor, çarpışıyorlar.

İnsanlar bilafərq millət və məzhəb düşməni — ümumiləri olan təbiətlə mübarizə etmək məcburiyyətindədirlər. Gördüyümüz mədəniyyət içində bulunduğumuz imran iştə bəşəriyyətin təbiətlə etdiyi davalardan aldığı qənimətlərdir. Hər hankı millət ki, təbiətə qarşı icra olunan müharibədə daha bacarıqlı və daha qüvvətlidir, o millət təbiətdən alınan qənimətdən də daha ziyadə istifadə ediyor. Hələ yalqız bununla qalmayıb dünyanın nemətlərini təqsim edərkən, diri millətlər özlərinə hər kəsdən ziyadə pay çıxarıyorlar. İştə bu xüsus, ümumi diriliyindən başqa insanlar arasında bir də xüsusi bir dirilik vücuda gətiriyor ki, bu xüsusi diriliklərin ən mütəkamil bir şəkli milli diriliklərdir. Millətlər qüvvətli və tərəqqi olmadıqca dirilik mənayi-həqiqi və maddisilə anlamadıqca, təbiətdən alınan qənimətlərdən hissələrinə ancaq bir qutlayəmut düşər. İştə bu qutlayəmutə qənaət edən millətlər kargahi bəşəriyyətdə ən süfla xidəmətlər ifa edən fəsil əmələlərdir. Neft mədənlərində çalışan “çornı raboçilər” kimi.

SƏRBƏST DÜŞÜNCƏLİ İNSAN

...Ola bilsin ki, Əhməd bəy Ağaoğlunu çoxunuz tanımırsınız. halbuki o, dövrümüzün ən parlaq simalarındandır. Sabir kimi,  Mirzə Cəlil,  Üzeyir Hacıbəyli, Məmməd Əmin Rəsulzadə, Hüseyn Cavid, Əlibəy Hüseynzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov kimi. Onlar millətinin nadanlığı ilə heç vaxt barışa bilməyiblər, axı nadanlar həyatda son dərəcə aciz olur, onları kölə halına salmaq rahat olur.

Əhməd bəy bu kitabı 1930-cu ildə Türkiyədə yazıb. Elə bil anlayıb ki, 50; 60; 70 il keçəndən sonra da bu kitab Azərbaycanda əhəmiyyətini itirməyəcək. Axı bir qismimiz, Əhməd bəy demişkən, hələ "iç zəncirləri"mizlə yaşayırıq, nə sərbəst olmaq haqqında düşünürük, nə də köləliyimizi lənətləyirik. O biri qismimiz azad olmağa can atsa da, ya qorxur, ya qətiyyətsizlik göstərir, ya da sadəcə olaraq, sərbəstlik haqqında, "sərbəst ölkə" haqqında məlumata ehtiyac duyur. Bax, əsasən bunlara, köləlikdən yaxa qurtarmaq istəyənlərə, heç kəsdən qorxmaq istəməyənlərə, beli dik yaşamaq istəyənlərə müraciət edir, sözünü deyir Əhməd bəy.

Bir neçə kəlmə Əhməd bəyin həyatı haqqında. Bu həyat yoluna diqqət yetir və qərarı özün ver.

Əhməd bəy Ağaoğlu 1868-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olub və 1939-cu ildə İstanbulda dünyasını dəyişib.

Əvvəl Şuşada, liseydə oxuyub. Sonra Tiflisdə, gimnaziyada. Sonra Parisdə, hüquq məktəbində və məşhur Sorbon universitetində. Azərbaycan (o zaman "türk" deyilirdi), rus, fars, ərəb, fransız, ingilis dillərini mükəmməl bilib. Şuşada, Bakıda, Parisdə, İstanbulda, Peterburqda yaşayıb və işləyib. Maltaya sürgün olunub. Şuşada - fransız dilindən dərs deyib (ona hətta "Firəng Əhməd" deyərmişlər), İstanbulda - rus dilindən. Nijni-Novqorod və Peterburqda keçirilən Rusiya müsəlmanları qurultayının təşkilatçılarından biri olub. Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə parlamentin üzvü və parlament sədrinin müavini seçilib. Türkiyə Mətbuat İdarəsinin baş müdiri olub. Parlamentin üzvü, millət vəkili seçilib. Ankara və İstanbul universitetlərinin professoru olub.

Birlik olmayan yerdə dirlikdə olmaz